موقعيت جغرافيائي زرند
شهرستان زرخيز زرند با مساحت 8260 کيلومتر مربع از شمال به شهرستانهاي کوهبنان، بافق يزد و منطقه طبس از جنوب به حومه کرمان و بخش چترود و از طرف جنوب شرق به کرمان، از شرق به بيابان لم يزرع (کوير) بين شهداد (در جنوب شرقي) و بخش راور (در شمال شرقي)، از غرب به شهرستان رفسنجان (که يک سلسله کوههاي مرتفع دو شهر زرند و رفسنجان را از يکديگر جدا کرده است) محدود مي باشد.
دشت زرند با مساحتي معادل       5870  کيلومتر مربع بين رشته کوههاي حاشيه لوت (در شمال شرقي) و کوههاي بادامو (درجنوب غرب) قرار گرفته است که با طول جغرافيائي 56 درجه و 34 دقيقه شرقي و عرض جغرافيائي 30 دقيقه و 49 دقيقه شمالي و ارتفاع متوسط 1500 متر از سطح دريا قرار داشته و داراي دو بخش، مرکزي و يزدان آباد و 10 دهستان به اسامي: انقلاب (خانوک) اسلام آباد (ريگ آباد) حتکن، بهشت وحدت (تاج آباد،  بهاءآباد، فتح آباد و عبدل آباد) جرجافک (گرگاگ) و سربنان را شامل مي گردد.
آب  و هوا: تا يک قرن پيش وضعيت آب و هوا شهرستان به علت ريزش برف و باران زياد و نيز فراواني آب در قنوات و چشمه سارها، نه تنها به برکت آب فراوان در خانه هاي مرکز شهر، بلکه در تمامي روستاهاي دور و نزديک درختان سر به فلک کشيده شونگ، کاج، سرو و در داخل باغچه هاي بزرگ جلوي حياط، درختان انار، انگور، سيب درختي و حتي درخت انجير طبيعت سبز را در خانه ها به ارمغان آورده بود.
فراواني آب و سرسبزي درختان، منظره بديع و زيبايي، هم از نظر پوشش فضاي سبز داخل خانه ها، هم برداشت بهترين نوع ميوه جات سر درختي ماحصل زرند در قديم بود.
در کتب مختلف تاريخي، بخصوص جلد هشتم تاريخ ناصري که در سال 1294 قمري (134 سال پيش) توسط مرحوم اعتماد السلطنه نگارش يافته، در مورد وضعيت آب و هواي زرند اينگونه آمده است: «ذکر بلوک زرند واقع است در هجده فرسخي کرمان. ناحيه اي است مُسرت توامّان. مشتمل است بر قراء و مزارع بسيار. آبش اکثر از قنوات و بسيار خوش گوار. خاکش محصول خيز و هوايش فرح انگيز. غلاتش فراوان و به غايت ارزان.»
متأسفانه بعد از حفر چاههاي متعدد و در نتيجه خشک شدن قنوات و افزايش جمعيت، به تدريج عمارات قديم تخريب، درختان باغچه هاي جلوي حياط به تولد خانه هاي جديد مبدل گرديد. تنها به نُدرت در باغات قديم که در پيرامون مرکز شهر قرار دارند هنوز تعدادي از درختان سر به فلک کشيده وجود دارد که آنها هم در آينده با تغيير کاربري به خانه هاي مسکوني تغيير خواهند يافت که در اين صورت به ديدن مناظر سبز فقط در پارکها و يا خيابانها و بلوارها بايد اکتفا کرد.
پديده کم آبي که خشکسالي چند سال متوالي را به دنبال داشته، باعث پايين رفتن آبهاي زير زميني آنهم بطور غير منتظره گرديده است بطوري که تا فصل تابستان 87 تعداد 55  قنات بکلي خشک و بقيه در حال خشک شدن هستند. به عبارت ديگر تا دو سه دهه اخير که روستاها، بخصوص روستاهاي کوهستاني که زماني پربار ترين و با کيفيت ترين ميوه جات شهر را تأمين مي کردند، با کم آبي شديد مواجه و همه ساله به تعداد مرگ درختان آنها اضافه مي گردد. اين در حالي است که سال گذشته (86) کمتر ريزش نزولات آسماني در بين شهرهاي استان، زرند اعلام گرديد که نيم ميلي متر گزارش گرديده است.
البته مسئولين شهر براي جبران کم آبي شهرستان، مکاتباتي در جهت آبرساني از سر شاخه هاي کارون به زرند و رفسنجان انجام داده اند. لکن تأخير در تصميم و تصويب دولتمردان نظام از اجراي پروژه آبرساني به شهرستان هاي مذکور بخصوص زرند ضررهاي فاحش و جبران ناپذيري به مردم اين خطّه بخصوص کشاورزان وارد مي نمايد. هرچند به عقيده ي صاحب نظران و کارشناسان با توجه به مخالفت هاي اوليه نمايندگان استان خوزستان و بدنبال آن مخالفت کشاورزان و حاشيه نشينان سرشاخه هاي کارون جهت آبرساني به رفسنجان و زرند طرح مذکور را مسکوت گذاشته اند. به همين لحاظ و به منظور آينده نگري اصولي و منطقي، بطوري که اعتراض و يا مخالفت ساير هموطنان را به دنبال نداشته باشد. به عقيده مُصلحان، که سالها مشکل کم آبي استان را به دقت ارزيابي مي کنند آوردن آب را به کوير لوت و شهرهاي شمالي استان، بخصوص زرند و رفسنجان را از دريا مي دانند که با نصب سيستم هاي تصفيه و استفاده از دستگاه هاي مبدل آب شرب و بهداشتي، چند سال بعد از آبرساني کامل، هزينه مربوطه جبران خواهد گرديد بخصوص اگر آباد کردن کوير هم در دستور کار دولت محترم جمهوري اسلامي و پروژه مربوطه قرار گيرد در غير اينصورت فاجعه اي بزرگ و غير قابل جبران به مراتب مُخرب تر از زلزله در انتظار مردم اين شهرستان خواهد بود.   
جمعيت شهرستان: بر اساس آخرين سرشماري که در سال 1385 شمسي (بعد از منفک شدن کوهبنان) انجام گرديد، جمعيت شهرستان 120811 نفر اعلام گرديد که از اين تعداد 60800 نفر مرد و 60011 نفر زن مي باشد. (103 درصد زن و 100 درصد مرد.) تعداد کل خانوارهاي شهرستان 28746 خانوار، تعداد کل افراد باسواد 91090 نفر (47180 نفر مرد و 43910 نفر زن) تعداد کل افراد بي سواد 15857 نفراعلام گرديده است. البته به لحاظ سطح بالاي افراد باسواد، شهرستان زرند در سطح استان مقام نخست را کسب نموده که به همين مناسبت توسط معاونت فرهنگي شهرداري جشن شکرگذاري برگزار گرديد. آنطور که آمار جمعيت شهرستان زرند بر حسب سن و جنس و نيز وضع سکونت جامعه شهري و روستايي اعلام گرديده، آمار مذکور چنيني نشان مي دهد که در طول 16 تا 20 سال آينده يعني سنين صفر تا چهار سال 10084 نفر جمعيت، سنين 5 تا 9 سال 10183 نفر جمعيت، سنين 10 تا 14 سال 11758 نفر جمعيت اعلام گرديده که مجموعاً 32025 نفر جمعيت زير چهار سال تا چهارده سال را نشان مي دهد.
اگر صرفاً به آمار سنين صفر تا چهار سال دقت نظر داشته باشيم. (به غير از سنين 5 تا 9 و 10 تا 14 سال) جمعيت 10084 نفر در فاصله دو دهه آينده را مورد مطالعه قرار دهيم، بايد از نظر اشتغال زايي، خدمات و بسياري از امکانات ديگر مورد بررسي قرار گيرد. مضافاً به اينکه جمعيت بين 5 تا 14 سال هم که مجموعاً 21941 نفر مي گردد که اگر آمار صفر تا چهارده سال را هم به آن اضافه نماييم به همان رقم 32025 نفر خواهيم رسيد، که آمار جوان بودن جمعيت را در شهرستان نشان مي دهد.(جمعيت شهر زرند 62000نفرمي باشد)
بنابراين مي طلبد تا مسئولين محترم زرند بخصوص فرهيختگان دلسوز چاره انديشي نموده و تمهيداتي را براي آينده جوانان شهرستان اِعمال فرموده و علاوه بر چشم انداز فعلي، 20 سال آينده را که با فوج جمعيت جوان جوياي کار مواجه خواهند شد تدابيري مثبت و شايسته انديشيده شود. 
راههاي زرند: مرکز زرند در 75 کيلومتري جنوب شرقي مرکز استان قرار گرفته که از طريق جاده آسفالته به آن متصل گرديده است. علاوه بر راه مذکور، در سال 1352 شمسي به راه آهن سراسري کشور متصل و فاصله 1057 کيلومتري زرند به پايتخت و بالعکس مهيا گرديده، مضافاً به اينکه در سال 1381 با افتتاح حفر تونل زرند به رفسنجان بن بست بودن شهرستان منتفي و فاصله دو شهر مذکور، در مدت نيم ساعت از طريق وسايل نقليه قابل تردد مي باشد.
جاده ابريشم: مورخان به لحاظ قدمت تاريخي زرند، راههاي مؤاصلاتي شهرستان را که در قديم هم پاي کرمان در مسير تاريخ قرار داشته، حائز اهميت دانسته اند. راههائي که از شرق به غرب و شمال و مرکز کشور از اين منطقه مي گذشته اند که با گذشت قرنها، آثار آن مشهود و پابرجا مي باشد. بطوريکه هنوز هم عده اي از پيران با شغل راهنما (راه بلد) مسير گذر، کاروانها را که از اجداد و پدران خود به ارث برده و کوير را مانند کف دست مي شناسند امرار معاش مي نمايند.
اهميت خاص راههاي قديم زرند در اکثر کتب تاريخي ديده مي شود، بخصوص استاد باستاني پاريزي در حضورستان به تاريخ اقتصادي زرند اشاره دارند که در گذشته، بسياري از تاجران و پيشه وران مناطق مختلف کالاهاي خود را از هندوستان، بنادر جنوب و حتي از سيستان به کرمان برده و از طريق زرند و راور و بعدها از طريق رفسنجان به يزد رسانده و از آنجا به نائين، سمرقند، دامغان، سمنان، شهرري و نهايتاً به رشته اصلي راه ابريشم که به کشور چين منتهي مي شد مي رساندند.
کوهها: يکي از پديده هاي خلقت که مي تواند در جهت اوضاع سياسي، اقتصادي و در آخر حيات اجتماعي نقش بسزائي ايفا کند. وجود کوهها، کوهستان ها، رودخانه ها و جلگه هاي حاشيه شهرها است. پديده هاي طبيعي علاوه بر حکمت خالق متعال مشمول نعمات زيادي هستند. وجود کاني هاي مختلف در اعماق بعضي کوهها و تپه هاي اطراف، از برکات خلقت بشمار مي رود.
شهر زرند مابين کوههاي شرق و غرب و بخشي از کوههاي شمال قرار گرفته، بطوري که در 10 کيلومتري مرکز شهر وجود کوههاي شرق و شمال شرقي زرند از جهت شمال غربي و جنوب شرقي با رشته کوههاي مرکزي ايران امتداد يافته است. کوههاي شرق و شمال شرقي زرند، دشت لوت را از بيابانهاي زرند و کرمان منفک مي کند.
دکتر کردي در کتاب سيري در جغرافياي تاريخي زرند و کوهبنان اسامي تعدادي از کوههاي زرند و کوهبنان را اينگونه آورده است: «در کوهبنان (کوه بالا) به ارتفاع 3775 متر، در طغرالجرد (توخ راجه) به بلندي 2600 متر، کوه پلوار به ارتفاع 4233 متر، ساير کوهها به رشته کوههاي شرقي معروف هستند مضافاً به اينکه در فاصله 30 کيلومتري جنوب غربي زرند ارتفاعاتي با مشخصات مشابه موجود مي باشد که بلند ترين نقطه (کوه گردو) با ارتفاع 3205 متر در فاصله 35 کيلومتري شهرستان قرار دارد که اين ارتفاعات دشت زرند را از دشت رفسنجان جدا مي سازد که به آنها کوههاي غربي مي گويند.»
سالمندان محلي که پدرانشان در قديم به شغل قصابي، روزگار سپري مي کردند، نقل مي کنند: در قسمتي از دهانه ي کوههاي شرقي زرند (با نشاني هائي که داده اند دهانه کوه حدوداً برابر بهاء آباد مي باشد) معدن گوگرد وجود داشته است. ظاهراً پس از تحقيق و بررسي، توسط يک نفر کارشناس که گويا به علت کهولت سن به سختي به آن مکان رسيده، وجود گوگرد را تأييد کرده و يکي از دلايل معدن مربوطه را زرد شدن دندانهاي گوسفنداني که از گياهان آن حوالي مي خوردند دانسته است. (البته چنين ادعائي بطور علمي از طرف کارشناسان زمين شناسي دانشگاههاي زرند اعلام نشده است. اي کاش مسئولين محترم بمنظور صحت و درستي ادعاهاي مردم قديم که سينه به سينه نقل مي شود، جهت روشن شدن اذهان عمومي بخصوص نسل معاصر، با اختصاص بودجه تحقيق و اکتشاف در کوههاي شرقي زرند از وجود يا عدم وجود معادن مذکور (اهالي را آگاه مي ساختند.)
رودخانه هاي قديم زرند: جريان داشتن آب رودخانه ها در هر سرزميني از عوامل برکت خدادادي محسوب مي گردد. البته ارزش هر رودخانه، بستگي به حجم، ظرفيت و پرآب و کم آب بودن و از همه مهمتر شيرين بودن آن رودخانه مي باشد که به نسبت وضعيت مذکور، استفاده هاي گوناگون از آب آن رودخانه، با درنظر گرفتن موقعيت جغرافيائي انجام مي گيرد.
در بعضي از ممالک دنيا رودخانه دائمي و پر آب ارتباط مستقيم با فعاليت کشاورزي داشته و حتي براي اهالي بعضي از شهرها، سرنوشت ساز مي باشد. چون عده اي با استفاده مستقيم از آب رودخانه که تنها ممر ارتزاق آنها بشمار مي آيد، زندگي را سپري مي نمايند. به همين جهت رودخانه هاي دائمي، با اوضاع اقتصادي و معيشتي آنها رابطه حيات دارد. اخيراً روسيه بمنظور استفاده مطلوب از زمين هاي مرغوب، دهها کيلومتر آب رودخانه اي به شهر ديگري روانه نمود که نه تنها باعث تغيير آب و هواي مناطق مربوطه گرديد، بلکه با استفاده از آب آن شهرها و روستاهاي مسير رودخانه را آبرساني و باعث رونق بخش کشاورزي و بالا بردن وضعيت اقتصادي مردم آن حوالي گرديد.
با توجه به اينکه در قديم ريزش نزولات آسماني به وفور بوده، باعث تشکيل و يا پرآب شدن رودخانه ها مي گرديد. بطوريکه با اتصال ساير رودهاي کوچک به يکديگر سيل خروشاني سرازير شهرها و روستاها مي شد و خسارات مالي و حتي جاني برجاي مي گذاشت. اما وجود بعضي از رودخانه ها که بطور موسمي در زرند جريان داشته بعد از چند ماه رو به کاهش گذاشته و به مرور خشک مي شدند.
بر اساس اسنادي که در آرشيو سازمان اسناد ملي جنوب شرق کشور که مرکز آن در کرمان مي باشد موجود است تا چهار دهه گذشته به علت بارندگي زياد، رودخانه هاي متعددي در اطراف زرند جريان داشته است، انجمن شهرستان زرند (قبل از انقلاب) اسامي بيست رودخانه را که از روستاها به دشت زرند مي رسيدند و بعضاً مرکز شهر و روستاهاي نزديک را تهديد مي کردند، به مقامات کرمان ارسال داشته اند. طويل ترين رودخانه اعلام شده که از وسط جلگه زرند بصورت انجرافي به رودخانه معروف ماهاني وصل مي شده و 15 کيلومتر طول داشته، رودخانه تنگل قدمگاه بوده است.
علاوه بر رودخانه مذکور، رودخانه داهوئيه با طول 15 کيلومتر، رودخانه دامنه شرقي با طول 5 کيلومتر، رودخانه گريدون (علي آباد عليا) با طول 6 کيلومتر، رودخانه هشتاد زياري با طول 5 کيلومتر، رودخانه شور با طول 10 کيلومتر، رودخانه ده عليرضا و دهزوئيه با طول 6 کيلومتر، رودخانه باديز با طول 4 کيلومتر، رودخانه سبلوئيه با طول 4 کيلومتر، رودخانه گتکوئيه با طول 3 کيلومتر، رودخانه ده عباس (شور آبي) با طول 8 کيلومتر تماماً بطرف رودخانه ماهاني رفته و به آن وصل مي شوند. به همين جهت رودخانه ماهاني از همه مشهورتر بوده است. هنوز آثار آن با عرض 70 متر در جنوب شاه جهان آباد موجود است.
ساير رودخانه ها يعني رودخانه دلارود با طول 12 کيلومتر، رودخانه پاپدانا به طغرالجرد با طول 6 کيلومتر به رودخانه شور مي ريختند (رودخانه شور در شرق جلال آباد مي باشد که تا دو سه سال گذشته مختصر آب آن در جريان بود.) مردم قديم روستاها از آب رودخانه باب تنگل قدمگاه که 6 کيلومتر طول داشت و آب رودخانه حتکن که 12 کيلومتر طول داشت، هم براي کشاورزي استفاده مي کردند و هم براي آشاميدن استفاده مي کردند. رودخانه سربنان با طول 20 کيلومتر به طرف رودخانه راور مي رفته، رودخانه جور کوهبنان با 5 کيلومتر طول، رودخانه خوسف کوهبنان با طول 6 کيلومتر و رودخانه عين آباد کوهبنان با طول 2 کيلومتر بطرف بافق يزد حرکت مي کردند.
به عقيده صاحب اين نوشتار، انجمن شهرستان زرند (قبل از انقلاب) بدرستي نتوانسته تا ساير رودهاي زرند را شناسائي و اعلام نمايد. چون رودخانه بابندان معروف به رودخانه محمدي در روستاي (حشيش) قرار داشته، مضافاً به اينکه رودخانه هاي ديگري از روستاهاي کوهستاني غرب زرند هم وجود داشته که نامي از آنها برده نشده است.
بهرحال ازدياد رودخانه ها در قديم مؤيد ريزش فراوان بارش برف و باران و آباد شدن روستاها و قراء و قصبات و نيز طراوات و سرسبزي را به همراه داشته است. متأسفانه در دو سه دهه اخير بخصوص در سالهاي گذشته به علت نيامدن باران و يا برف کافي، همان رودخانه هائي که مختصر آبي در آنها جريان داشته خشک شده اند.
در حال حاضر (تابستان 87) به علت عدم ريزش باران و خشکسالي هاي متوالي چند سال اخير، رودخانه اي که بتوان آنرا مطرح نمود در شهرستان زرند وچود ندارد.
زمين شناسي و نوع خاک: منطقه زرند از نظر دوران زمين شناسي بسيار متنوع است. بطوريکه اکثر تشکيلات دوره هاي زمين شناسي را دارا مي باشد. حتي از قديميترين وا حد هاي سنگي قبل از دوران اول (پرکامبرين) تا جديد ترين رسوبات دوران چهارم ( کواترزي) را در منطقه مي توان يافت .
بطور اختصار واحدهاي سنگي هر يک از دوران زمين شناسي بشرح زير است :
قبل از دوران اول: شامل قديمترين واحد سنگي برجاي مانده از آن زمان مي شود که در قسمتهايي از شمالي ترين بخشهاي منطقه را در برگرفته و از ماسه سنگهاي قرمز و سنگهاي آهکي تشکيل شده است.
دوران اول : سنگهاي آهکي دولوميتي ، ماسه سنگهاي قرمز رنگ ، سنگهاي آهکي تيره فسيل دار و سنگهاي دگر گوني
دوران دوم:
الف ـ ژوراسيک : تشکيلات زغالسنگي موجود در منطقه زرند مربوط  به اين دوره مي باشد که بيشتر در قسمت شمال و شمال شرقي ديده مي شود .
ب ـ کرتاسه : سنگهاي آهگي اوربيتولين دار ، شيل و مارن
دوران سوم :
الف ـ اوليگوسن : گدازه ها، خاکستر ها و توفهاي آتشفشاني
ب ـ پليوسن : سنگهاي کنگلومر ، ماسه سنگ ، سنگهاي آهکي والگومرا
دوران چهارم:
 فلاتها، واريزه ها ، دشتهاي دامنه اي، تپه هاي شني و دشتهاي سيلابي
پوشش گياهي: در اقليم زرند به علت جنس خاک، اختلاف شديد درجه حرارت، کمبود ريزش باران و بادهاي موسمي ، فاقد پوشش گياهي ممتد مي باشد. در اين بيابان تنها گياهي که رشد مي کند درختاني چون گز و تانح است البته به جز پسته که عمده ترين محصول منطقه بوده و از اهميت صادراتي خاصي برخوردار است
بخش دوم
قدمت تاريخي زرند
بيش از سي قرن گذشته، نياکان و اجداد شهري که قرنها آنرا با نام زرند مي شناسيم. با آشنائي به تمدن بشري و با علم و اطلاع از موقعيت کهن بودن اين ديار و پي بردن به قابليت هاي با ارزش خدادادي و استفاده از ابزارها و پتانسيل هاي موجود شهرستان زرند، و استفاده از ابزارها و پتانسيل هاي موجود و اتکاء بر باورهاي عقيدتي و فکري و پيروي از تدبير و خرد جمعي، نام با مسماء و در خور شايسته زرند را بر اين سرزمين نهادينه کردند.
آنچه مسلم است انگيزه ساير نامهاي زرند يعني زرنگ، زروند و زراوند که در سابق بر اين سرزمين گذاشته شده در مجموع داراي يک معني ريشه دار استخراجي و شناخته شده از وجود با ارزش ترين گرانسنگ دنيا يعني زر بوده است.
زروند: 254 سال بعد از ميلاد مسيح (1754 سال قبل) زماني که بندگان اهورامزدا در شمال زرند متوجه رگه هاي زردفام طلا که سو، سوزنان خود را نشان مي دادند شدند. نام اين شهر را (زروند) نهادند. بطوريکه از مکاتبات مسئولين مستخرجه معدن مذکور، به سردمداران حکومت وقت (ساسانيان) و اعلام وقايع و گزارشات مربوطه، مبني بر مشکلات استخراج معادن طلا و سرب در شهرستان زرند و مس در کرمان استنباط مي شود، آنها زرند را با نام (زروند) و کرمان را با نام (کارمانيا) مي شناختند.
طلا و سرب استخراجي از ناحيه (زروند) به همراه مس (کارمانيا) را بدون انقطاع و با سرعت تمام بطرف کشورهاي (آلبانيا) و (ايبريا) حمل مي نمودند. از تحقيق سه نويسنده فرانسوي و آلماني (ماريژان موله، هرتزفلد و رومن گيرشمن) که با سير و سياحت به تحقيق مناطق مختلف کشورمان پرداخته اند. چنين پيداست، زماني آنها در دوران مذکور، به منطقه زرند مي رسند، نتيجه تحقيق خود را که مربوط به استخراج معادن مذکور مي باشد در جلد چهارم کتاب (سرزمين جاويد) آورده اند. نويسندگان اروپائي در ابتدا، از استخراج سرب در زروند (زرند) و حمل آن به کشورهاي مذکور نگاشته اند که پس از گذشت مدتي از صدور سرب، کاوشگران و معدنچيان پي به وجود يک معدن بزرگ طلا پي مي برند و به ميمنت اين کشف بزرگ نام (زروند) را بر اين شهر مي گذارند.
از آنجائيکه تاراج گران خارجي با همکاري حکومت مداران خود کامه وقت، پي به مرغوب بودن نوع طلاي کشف شده در زروند (زرند) مي برند. جهت رقابت اقتصادي و شايد هم حسادت جاه طلبانه تجارت، براي پايين آوردن ارزش پول (سکه) ساير کشورها، بخصوص رومي ها که سکه هاي داراي الکتروم (مخلوط طلا و نقره) رواج داده بودند. با علم و آگاهي از عيار کامل طلا زرند در ضرب سکه شاهپوري استفاده کرده و به بازار جهاني عرضه مي نمايند.
بنا به ادعاي نويسندگان مذکور،  معدن طلاي (زروند) آنقدر غني بوده است که به علت دهليزهاي متعدد که بسيار طويل و عميق در اعماق زمين قرار گرفته بودند،. براي کارگران به ازاء روزي دو ساعت کار، مزد کامل يک روز در نظر مي گيرند. اما به جهت تنگ بودن دهليزها و حفره هاي معدن، امکان ورود کارگران حتي تا انتها مقدور نمي گردد و کمبود اکسيژن آنها را دچار خفگي مي کرده است. از اين نظر براي رضايت اهورامزدا و آسيب نرسيدن به بندگان خدا، آن معدن را تعطيل و به حال خود رها مي کنند. (البته از دلايل عدم موفقيت آنها از استخراج کامل، نبودن تجهيزات و نيز وسايل مدرن اکتشاف و استخراج امروزي بوده است.)
زراوند: اين نام زيباترين کلمه است و ريشه در متون ادبيات فارسي قديم دارد که در دوراني خاص به شهر زرند گفته شده است بطوريکه در روزگاران قديم افراد فاضل و صاحب خرد نام زراوند را بر فرزندان خود که از نظر وجاهت جمال و نجابت اخلاق و نيز دارا بودن هنر مردمداري بوده و نسبت به ساير اولاد پسر ارجعيت داشته مي گذاشتند و حتي او را به بهترين مقام هاي روحاني دوران خود انتخاب مي کردند. نمونه آن که در اکثر کتب قديمي بخصوص فرهنگ مرحوم دهخدا از آن ياد شده، پيري نرسي نام بوده که سه پسر داشته و نام پسري که ويژگي هاي ذکر شده را شامل مي گرديده زراوند گذاشته است.
البته کلمه زراوند معاني ديگري نيز دارد که مهمترين آنها که با زروند و زرند هم خواني داشته و هم معني بوده مکان زر مي باشد. (زرا) به معني زر، (وند) به معني مکان آمده که در مجموع به مکان زر گفته شده است. معني ديگر زراوند که در کتاب اوستا آمده به محلي اتلاق مي شده که در اطراف آن رودهاي متعدد وجود داشته باشد. چنين معني هم با توجه به موقعيت جغرافيائي زرند که هنوز هم بعد از گذشت قرنها، آثار و بقاياي رودخانه ها، سيلاب ها و جويبارها که در گذشته به واسطه دامنه طويل رشته کوههاي سر بفلک کشيده که در شرق زرند قرار گرفته اند مطابقت دارد.
آنچه تا نيم قرن گذشته مردم شهرستان به خاطر دارند رودخانه معروف ماهاني مي باشد که به عقيده سالمندان، منشأ آن از شهر ماهان بوده و از طريق گاو خوني و بيابانهاي جنوب شهر که به (دَق) معروف بوده و با عبور از جلگه و روستاهاي جنوب غربي از وسط روستاي شاهجهان آباد مي گذشته است. رودخانه ديگري که از دامنه شرقي، آب آن در پشت سيل بند ذوب آهن جمع و روستاهاي ابراهيم آباد، تاج آباد و زرند را تهديد مي کرده از دلايل ديگر نامگذاري زراوند در دو سه قرن اخير بوده است.
معني ديگر زرآوند که در کتب تاريخي آمده با توجه به کلمه (آوند) ظرف طلا قيد گرديده که تمام معاني مذکور حکايت از تنها اسم زيبا و سنتي زراوند است که به زرند مي گفتند.
زرند در متون تاريخ: با تورقي اجمالي در کتب جغرافيا و نوشته هاي جغرافي دانان و تاريخ نويسان پس از اسلام، چنين بر مي آيد که زرند در سده هاي نخستين پس از ظهور اسلام يکي از بزرگترين و آبادترين شهرهاي ايران مرکزي و جنوب شرقي بوده است. بدين معني در منطقه کرمان که قسمت وسيعي از ايران کنوني را شامل مي شده، زرند از ايالات حائز اهميت بشمار مي رفته است. يقيناً پيش از ظهور اسلام زرند داراي يک منطقه مسکوني پر رونق بوده است. حتي نقل شده است مسجد جامع کنوني اين شهر که بر جاي مسجد جامع کهن و قديمي بنا شده، در طول تاريخ دهها بار تخريب و بازسازي شده است و قبل از اسلام آتشکده بوده که پس از اسلام مانند بسياري از آتشکده هاي ايران به مسجد تبديل گشته است.
يکي ديگر از اسناد مکتوب که کهن بودن شهر زرند را ثابت مي نمايد. جمله کوتاه ياقوت حموي جفرافي دان بزرگ اسلامي در قرن ششم و هفتم در کتاب معجم البلدان است که نگاشته: «زرند با حرکت فتحه در اول و دوم و نون ساکن و دال بدون نقطه شهري باستاني و بزرگ از شهرهاي سرآمد کرمان است.» در دوران داريوش که کرمان مرکز يکي از ساتراپها بود، راه تجاري کرمان به خراسان از طريق زرند مي گذشته است.
دليل ديگر قدمت زرند وجود تعداد زيادي از روستاها و دهکده هاي قديمي در منطقه مي باشد که اسامي آنها از لغات باستاني اشتقاق يافته است. ژنرال سر پرسي سايکس افسر معروف انگليسي که در سال 1890 ميلادي (118 سال قبل) به ايران سفر کرده، در کتاب خود (هشت سال در ايران) مي نويسد: ناحيه زرند در صفحات تاريخ از قرن دوازدهم ميلادي به اين طرف که به حيطه تصرف ملک دينار غُز درآمد سابقه دار است، در قدمت آن ترديد نمي رود و چون محل تقاطع جاده هاي مختلف است بطور حتم در يک ايامي حائز اهميت بوده است.
آنطوري که در متون تاريخي و جغرافيايي قديم استنباط مي شود، از سال 300 تا آغاز سال 600 هجري قمري يعني از قرن ششم و هفتم زرند شهري بزرگ و با عظمت بوده است. در قرن چهارم داراي شش دروازه بوده و در پايان قرن ششم آنگونه که در جامع التواريخ حسني آمده بين 50 تا 200000 نفر جمعيت داشته است. در سال 583 هجري ملک دينار شهر زرند را به عنوان مقر اصلي انتخاب مي نمايد. اما قديمي ترين ذکري که بر جاي مانده و مربوط به قدمت زرند مي باشد سالهاي 569 يا 572 هجري يعني تقريباً 840 سال پيش در زمان سلاجقه کرمان است که زرند از موقعيت نظامي ويژه اي برخوردار بوده است. در قرن چهارم ابو علي محمد ابن الياس حاکم کرمان دژ و قلعه اي عظيم در حصار زرند ساخت و در زمان شاهرخ خان افشار زرندي که در زمان حکومت نادر شاه افشار حاکم کرمان بوده، چون از مردم زرند بشمار مي آمد در عمران و آباداني شهر خود تلاش درخور شايسته انجام داد. مهمترين نکته اي که در متون کتب مختلف تاريخي در مورد زرند آمده و شايد هم در ساير شهرهاي استان کم تر بوده، شهرنشيني مردم اين شهر پيش از اسلام است. تمام اين گفته ها حاکي از اعتبار شهر به عنوان يک واحد جمعيتي با اهميت و اقتصادي شکوفا در قبل از اسلام مي باشد.
بعضي از واژه هاي کنوني که هنوز هم در روستاهاي اطراف زرند مانند: خيط، اسفند، جرجافک وجود دارد تاريخ شهرستان را به زمان هاي باستان قوت مي بخشد. گذشته از اين، گويا در دوران شاهان ساساني در مرکز شهر، قلعه اي محاق در کنار خندقي ساخته مي شود و اطراف شهر بوسيله برج و بارو محافظت مي شده است.
بعد از اسلام يعني از قرن چهارم هجري قمري به بعد، در متون تاريخ، از زرند به عنوان مجموعه اي از شهرهاي ايالت ياد شده است. ابن حوقل در کتاب صورة الارض خود از زرند به عنوان شهري مستقل در شمال کرمان ياد کرده است. همين طور در سالهاي 300 قمري ابو الحسن ابراهيم اصطخري زرند را با نام شهر آورده است. بهرحال هر چه در کتب قديم بيشتر نظر افکنده و تفحص کنيم، به کهن بودن شهر زرند بيشتر پي خواهيم برد.
زرند قبل از تاريخ: يکي از آثار بسيار با ارزش و نادر دنيا که اخيراً در زرند کشف و محرز گرديده و شگفتي کارشناسان و باستان شناسان را به همراه داشته است. پيدا شدن جاي پاي «دانياسورها» در روستاي ده عليرضا زرند مي باشد.
جانوراني که متعلق به دوران ماقبل تاريخ بوده و داراي 5 متر بلندي و 8 تن وزن بودند. جاي پاي هيکل سنگين خود را در روي سطح ماسه سنگي که آثار امواج آب نيز بر آن محفوظ مانده است در کوهستانهاي شرقي زرند بجا گذاشته اند. براي اولين بار گزارش کشف جاي پاي خزندگان عظيم الجثه و ترسناک مذکور، در سال 1969 ميلادي توسط آقايان پروفسور «لاپارنت» استاد انستيتو زمين شناسي پاريس و دکتر داودزاده کارشناس ارشد سازمان زمين شناسي کشورمان انجام گرفت. زمين شناسان مذکور پس از تحقيق و پژوهش کامل، در زمينه کشف ردپاي دانياسورهاي ترياس بالائي ـ ژوراسيک زيرين و مياني در منطقه شمال کرمان تحقيق خود را  را بر صحت رد پاي جانوران مربوطه منتشر نمودند..
در ژولاي همان سال (1969م) دو زمين شناس ايراني شرکت ملي فولاد و آهن ايران، در دره نيزار شمال زرند، يک ردپاي بزرگ با سه پنجه را کشف کردند و در پائيز سال مذکور، ردپاي واضح ديگري در اطراف همان محل کشف گرديد يک قالب گچي از ردپاي مورد نظر تهيه گرديد و در نمايشگاه بين المللي شرکت ملي فولاد و آهن آسيا در تهران ارايه،  سپس قالب مذکور به موزه زمين شناسي کشور تحويل گرديد.
از ششم تا هجدهم آوريل 1970 ميلادي در ادامه کاوشها، تيمي از کارشناسان کشورمان به اتفاق مجدد پروفسور «لاپارنت» در دره نيزار 20 کيلومتري شمال زرند، دو لايه از ردپاي دانياسورها را شناسائي کردند. کمي بالاتر، پنج ردپاي بزرگ ديگر برروي ماسه سنگها مشاهده شد.
          اقتباس از کتاب تاريخ از زراوند تا زرند (تأليف مرحوم حسن سهرابي زرندي)
جاي پاي دانياسورها در روستاي ده عليرضا زرند
(عکس از استاد قطبي و استاد اميري)
در مرداد ماه 1372 شمسي حسين آنتيکي نژاد عضو هيئت علمي چينه شناسي و فسيل شناسي (تکامل زمين) به اتفاق پروفسور «ژيانگ ژيون» متخصص ردپا و آثار فسيلي دانشگاه پکن در دره ده عليرضا، لايه هاي حاوي ردپاي دانياسورها را يافته و در ادامه جستجو و تحقيق، موفق به تهيه گزارش آثار متعددي از ردپا مي گردند که در زمستان 1374 شمسي به عنوان سمينار مقطع آموزشي دکتراي تخصصي در دانشگاه تربيت معلم تهران با عنوان «ردپاي دانياسورها در شمال کرمان» ارائه و بر اساس تکميل تحقيق حداکثر نمره پذيرفته گرديد.
اثر تاريخي مذکور براي اولين بار در آمريکاي شمالي و مغولستان کشف گرديد. آن جانوران ترسناک 75 ميليون سال قبل در آن کشورها مي زيسته اند. بنابراين پيدايش اثر ماقبل تاريخ در زرند مي تواند باعث تحولات جديدي در بحث زمين شناسي شهرستان، استان و کشور گردد.
زرند و آثار ديگر ماقبل تاريخ: علاوه بر پيدايش آثار مهم جاي پاي دانياسورها که مربوط به دوران ماقبل از تاريخ بوده و در روستاي کوهستاني ده عليرضا کشف گرديده است، خوشبختانه در سالهاي اخير با همت و تلاش محققين و اساتيد و نويسندگان محلي در جهت کسب اطلاعات بيشتر به راز و رمزهاي نهفته تاريخي شهرستان، به اسرار جديد پي برده اند. که در اينجا به مختصري از يافته ها و کشفيات تازه آنها اشاره مي شود.
يکي از پديده هاي مردمان پيش از تاريخ، حجّاري کردن و يا به عبارت ديگر، کندن اشکال مختلف برروي ديوارهاي صاف سنگي بوده است که نماد زندگي و عقايد مردمان آن دوران را نشان مي دهد. در 54 کيلومتري جنوب غربي زرند و در نزديکي آبادي کوچکي به نام «حشيش» و در دره اي به نام بابندان رودخانه اي موجود است که به رودخانه محمدي معروف مي باشد. در ديواره ي صاف رودخانه، از نزديک بستر در ارتفاع سه متري مردم پيش از تاريخ، با حجاري نمودن و کند و کاري و به عبارتي خراش دادن در سطح صاف صخره مذکور، صحنه هايي از اعتقادات و معيشت مردم دوران قديم خود را به نمايش گذاشته اند.
آنها با انجام چنين کاري دشوار، آنهم با نداشتن امکانات و نيز ساير وسايل حجاري، توانسته اند اشکال هفتاد نمونه ي حيوان را که بيشتر آنها نقش بز کوهي و انسان انتزاعي مي باشد از خود بجا گذارند. چنين آثاري که مربوط به دوران پيش از تاريخ مي باشد، مؤيد کهن بودن شهرستان زرند را بخصوص در مناطق کوهستاني و خوش آب و هوا به ثبوت مي رساند (شايد چنين آثاري در ساير روستاها و صخره هاي کوهستاني ديگر يافت شود.) يکي از دلايل اجتماعي زندگي کردن انسان هاي ماقبل تاريخ در مرحله نخست، وجود آب فراوان و استقرار موقعيت زيستگاهي و سکونت بوده است. لذا وجود رودخانه و يا چشمه مي تواند از موارد مذکور باشد.
زرند و اشياء عتيقه: از موارد خاص ديگر که دليل بر اثبات کهن بودن شهرها تلقي مي شود، کشف اشياء و ابزارآلات زير زميني و به قولي، اشياء عتيقه مي باشد که کارشناسان مربوطه قدمت آنها را تعيين و براي حفظ اشياء بدست آمده که متعلق به ميراث نياکان ما مي باشد، آنها را در موزه هاي مختلف کشور نگهداري و با ذکر قدمت تاريخي و نام آن شهر، اشياي مربوطه را در معرض ديد همگان قرار مي دهند. قديمي ترين شي بدست آمده در زرند که در زير زمين ساختمان موزه مردم شناسي تهران نگهداري مي شود مربوط به هزاره قبل از ميلاد يعني بيش از سه هزار سال قبل است که از زندگي و تمدن اجتماعي مردم آنزمان در شهر زرند خبر مي دهد.
کشف سکه هاي دوره هاي باستان، پيدايش شمشير، خنجر دسته طلايي، کلاهخود، مجسمه هاي کوچک و بسياري ديگر از لوازمات و ابزارهاي با ارزش دوران هاي قديم، بخصوص در مناطق کوهستاني شرق و غرب زرند که در اثر حفاري بدست آمده و بعضاً تحويل ميراث فرهنگي گرديده از جمله مواردي مي باشد که پس از مطالعه کارشناسان فني ميراث به قدمت تاريخي آن پي خواهند برد.
هرچند تا کنون شهرستان زرند از طرف باستان شناسان اداره کل ميراث فرهنگي کرمان مورد کاوش دقيق اشياء زير زميني قرار نگرفته، اما در اثر بعضي حفاري ها، نه به قصد اکتشاف بلکه به جهت تخريب يک بنا و يا گورستان قديمي، تا بحال بيش از بيست شي قديمي و با ارزش را در منطقه زرند شناسايي و به ثبت ميراث رسانده اند. اين در حالي است که در بهار امسال (87) خبر از پيدايش شيئي با ارزش قديمي در باغات پسته ريحان به گوش مي رسيد که ظاهراً يابنده آن با فروش اثر قديمي، به افراد کوته بين و دشمنان ناآگاه هويت اجتماعي و فرهنگي نياکان و اجدادمان، نه تنها در شهر زرند، بلکه آثار هويتي ملي کشورمان را صرفاً بخاطر خريد خانه و يا ماشين فروخته اند. بجاست با توجه به کهن بودن شهرستان زرند، اداره ميراث فرهنگي به منظور شناسايي از اشياء زير زميني تيم باستان شناسي را به اين شهر اعزام تا کاوشهاي قانوني را انجام و سابقه و ديرينه بودن اين ديار کهن مشخص شود.   
بناهاي تاريخي زرند: همانطور که ذکز شد شهر زرند داراي قدمتي با سابقه کهن است. قديمي ترين بناي تاريخي که در مرکز شهر قرار داشت، مسجد جامع کهن شهر بوده که بر جاي مسجد فعلي قرار داشت. قدمت بناي مذکور که به قبل از اسلام مي رسيد، به روايتي در زمان خليفه ي دوم يعني عمر (13 ـ 23 قمري) که اعراب مسلمان، با نفوذ خود به کرمان و سپس به شهرهاي جنوبي و پس از آن به شهرهاي شمالي استان، اسلام را به ارمغان آوردند بناي مذکور به مسجد مبدل گرديد.
از ديگر بناهاي قديم زرند که مانند مسجد جامع قديم، تخريب گرديدند دو يخدان بزرگ که در داخل شهر قرار داشت، مي باشد. دو قلعه بزرگ با عمارات مختلف که يکي جنب خندق فعلي و ديگري در حسينيه قلعه وجود داشت، که به انضمام برج هاي متعدد که در داخل و چهار گوشه ي شهر، قرن ها به عنوان نماد امنيتي و مکاني امن جهت حفاظت اهالي، به علل گوناگون بخصوص حوادث طبيعي نمونه سيل و زلزله از صفحه تاريخ محو شدند. خوشبختانه با وجود تخريب اکثر بناهاي قديم شهرستان، هنوز تعدادي از مراکز مذکور در مرکز شهر و روستاهاي اطراف عرض وجود نموده و توجه مسئولين را به خود معطوف مي دارند.
مسجد حسينيه قلعه: مسجد حسينيه قلعه که در قسمت جنوب حسينيه قرار دارد، به روايتي مربوط به اواخر دوران زنديه مي باشد. سبک معماري مسجد مذکور، بسيار جالب و متشکل از سالن، ايوان و چند باب اتاق در قسمت جنوب است.
 معمريني که در حوالي مسجد زندگي مي کنند به نقل از اجدادشان قدمت احداث مسجد را 800 سال قبل مي دانند. صِفه مسجد بيشتر جهت عزاداري و احياي شب هاي قدر مورد استفاده قرار مي گيرد. در حال حاضر توليت مسجد مذکور به عهده ي آقاي علي ابراهيمي مي باشد.
بازار وکيل: بازار سرپوشيده ي وکيل که در مقابل ميدان مرکزي شهر قرار دارد و درب هاي اصلي مسجد جامع در آن مي باشد به وکيل الملک اول (محمد اسماعل خان) حاکم روزگار قاجار انتساب دارد. روايت است که زني به نام حاجيه خانم بازار مذکور را به مبلغ 15 تومان مي خرد و چون خبر فسخ آنرا از طرف فروشنده (حاکم) مي شنود آنرا وقف مي کند. در حال حاضر متولي بازار وکيل آقاي علي کريمي است که تا رسيدن به سن قانوني برادرزاده خود کار توليت را عهده دار مي باشد.
بازار سهرابي: قدمت بازار مذکور به 140 سال قبل بر مي گردد. در قديم شخصي به نام حاج علي مغازه ها را به شکل سنتي مي ساخته و بروز سيل آنها را به داخل خندق مجاور مي برده است. تا اينکه تصميم به احداث کوره آجرپزي مي نمايد.
دو برادر به نامهاي مرحوم کرمعلي و هژبر علي شاه سهرابي به جهت عدم آلودگي هوا در مرکز شهر، بازار را خريداري مي نمايند که از آن تاريخ به بازار سهرابي معروف مي شود.
ميراث فرهنگي استان از سال 82 نسبت به مسقف نمودن بازار مذکور اقدام نموده و اجراي اتصال بازار مذکور، به بازار وکيل را در دستور کار خود قرار داده است. قرار است توسط ميراث فرهنگي استان، دو گلدسته ي زيبا در مقابل بازار مذکور، (خيابان چمران) و مقابل سه راهي وسط بازار (برابر پاساژ مهدي) احداث نمايد.
بازارچه رستگار: قدمت بازارچه مذکور بيش از 80 سال مي باشد. احداث بازارچه توسط مرحوم کربلايي محمد فرزند مرحوم حاج اسماعيل رستگار که از افراد خير شهر محسوب مي گردد صورت گرفته است. اخيراً ميراث فرهنگي نسبت به مسقف نمودن بازارچه مذکور اقداماتي در دستور کار خود قرار داده است.
عبد السلام زرندي: مقبره عارف بزرگ که در مرکز ريحان زرند قرار دارد به قرن هفتم هجري قمري بر مي گردد. شاه نعمت الله ولي چندين نوبت به ديدار شيخ عبد السلام زرندي در خانقاه ايشان ديدار و گفتگو کرده است. اهالي ريحان بخصوص مرحوم کربلايي قاسم اقبالي و همسرش مرحومه حاجيه بي بي سلطان اقبالي که از ارادتمندان مرحوم شيخ بودند، مقبره عبد السلام زرندي را بازسازي و تجديد بنا کردند.
خواجه فقيه: مقبره کريم الدين ابو المعالي معروف به خواجه فقيه از عرفاي قرن هفتم داراي قدمت مي باشد. مقبره مذکور که در محله حسين آباد زرند واقع گرديده داراي احترام اهالي زرند مي باشد. روايت است آن مرحوم مرگ خود را به دست يکي از لشکريان غُز پيش بيني کرده عيناً به وقوع پيوسته است.
مسجد حسينيه سقاخانه: در قسمت جنوب حسينيه سقاخانه امروزي، مسجد کوچکي قرار داشت که به علت عدم آگاهي مردم و بي توجهي مسئولين تخريب شد. مسجد مذکور که در کوچه اي باريک منتهي به خيابان چمران امروزي قرار داشت به مسجد حسينيه سقاخانه (کوچک) معروف بود.
حاج سيد هدايت تهامي که بيش از 75 سال از عمر خود را در نزديکي حسينيه مذکور گذرانده و سالها به عنوان متولي به مسجد مذکور خدمت نموده، به نقل از اجداد خود مي گويد: «يکي از قديمي ترين مساجد زرند مسجد حسينيه سقاخانه بوده که توسط مرحوم حسين غني زاده (حسين حسني) معروف به حسين (سفيد گر) که يکي از استادهاي مجرب بوده ساخته شده و گچ کاري درون مسجد توسط مرحوم حسين عالم نساء که از کسبه درون حسينيه بشمار مي رفته بر اساس نذري که کرده بود انجام گرفته است. مسجد مذکور داراي دو درب زنانه و مردانه جداگانه در داخل کوچه بوده و مرحوم آيت اله شاهرخي امام جماعت مسجد جامع در برخي روزها نماز جماعت را در مسجد مذکور برپا مي نمود.
وجه تسميه حسينيه سقاخانه که در قديم به آن حسينيه (کوچکو) مي گفتند، بنا به اظهارات معمرين به چند قرن پيش بر مي گردد به لحاظ ايجاد مکاني به عنوان (سقاخانه) و ارائه آب خنک به عابرين و رفع عطش ايشان با نام سالار شهيدان و حضرت ابوالفضل العباس (ع) به همين سبب مکان مذکور در نزد اهالي از مکانهاي قابل احترام بشمار مي رود. بطوريکه اموات خود را در قديم در آن محل به خصوص در قسمت شرق حسينيه که داراي سالن کوچکي بود دفن مي کردند.
دو گلدسته کاشيکاري زيبا در بالاي سقاخانه قرار داشت که مؤذن اوقات شرعي را اعلام مي نمود و گاه صدايش تا روستاي محمد آباد شنيده مي شد. سنگاب بسيار قديمي که گويا هنوز سالم باقي مانده موجود است. درخت (پتگ) بزرگي در ميان حسينيه قرار داشت که سايه سنگين آن تمام محوطه حسينيه را فرا مي گرفت. درخت مذکور که قبل از پيدايش آب قنات زرندوئيه که در حسينيه جريان داشت، از آب چاه آبياري مي شد و با خشک شدن قنات، آن هم خشک مي شود.
در قسمت شمال حسينيه کاروانسرائي بود که توسط مرحوم حاج سيد علي اکبر تهامي ساخته شده بود، همه ساله بخصوص در زمستان محل اطراق فيوج ها (کولي ها) قرار مي گرفت. کاروانسراي مذکور داراي 5 اطاق و در گودي قرار داشت. در حال حاضر از محل جمع آوري نذورات مردمي به وسعت حسينيه اضافه و در آينده حسينيه مذکور يکي از بزرگترين مراکز مذهبي زرند خواهد بود.
باغ شازده زرند و آسيابها: از ديگر بناهاي قديمي که هنوز آثار آنها بجا مانده باغ شازده زرند است. باغ مذکور که در انتهاي سلسله آسيابهاي آبي در ده کيلومتري شرق زرند نزديک کوههاي شاهرمز قرار دارد، به لحاظ خوش آب و هوا بودن توسط ناصرالدوله، معروف به شازده ساخته شده است.
عده اي معتقدند که شخص شازده همان کسي بوده که باغ معروف شازده ماهان را احداث نموده که پس از احداث باغ در زرند به همين نام خوانده شده است. در مسير باغ شازده به آثار باقيمانده از بناها و آسيابهاي آبي بر مي خوريم که در زمانهاي گذشته رونق فراواني داشتند. در ايامي نه چندان دور صاحبان آسيابهاي مذکور که در مجموع، شانزده آسياب را شامل مي شد، بوسيله آبي که از چشمه نزديک کوه به پائين سرازير بوده جهت بکار انداختن آسياب استفاده مي نمودند. قبل از آنکه آسيابهاي برقي به زرند برسد مردم زرند و روستاهاي تابعه براي تهيه آرد گندمهاي خود را بوسيله الاغ به آنجا مي بردند.
کشاورزان قديم عقيده داشتند: «آسيابهاي آبي قديم گندم را با کيفيت مطلوب آرد مي کردند، در حالي که آسيابهاي برقي سبوس گندم را مي سوزانند» مکانهاي مذکور که در گذشته جزو مناطق خوش آب و هوا و گردشگري و تفريحگاه مردم محسوب مي گرديد، بعد از وقوع زلزله سال 56 تخريب گرديد. در چند سال اخير به علت جلوگيري از ورود آب چشمه به باغات ذکر شده درختان قديمي آن به خصوص ميوه جات به مرور خشک شدند.
با توجه به اينکه بعد از گذشت سالهاي مديد هنوز تعدادي از آسيابها و تنوره هاي مربوطه سالم مي باشند، جا دارد مسئولين محترم به خصوص ميراث فرهنگي استان و شهرستان به منظور حفظ آثار مذکور و ارج نهادن به صنعت گران پر تلاش قديم و نيز آشنائي بيشتر نسل معاصر و دانش پژوهان تعدادي از آسيابهاي قديمي را بازسازي و راه اندازي نمايند.
امام زاده عبدالله: مقبره و بناي تاريخي امام زاده عبدالله در 10 کيلومتري جنوب زرند در روستاي تاج آباد قرار دارد. مشهور است که نام ايشان خواجه ابو رضا بوده که با معاندين روبرو و شهيد مي شود. از سال 1380 شمسي بناهاي ساختمان قديم که خشت و گلي بود تخريب و با زيربناي 2500 متر مربع با نظر مهندسين در حال بازسازي مي باشد.
در جريان حفاري در اطراف حرم امام زاده ظروف قديمي کشف گرديد که بعضاً با کند و کاري وقف امام زاده گرديده اند. قبرهاي سه طبقه قديمي از ديگر دلايل سابقه امام زاده مي باشد.
امام زاده حمزه: بناي امام زاده حمزه در قبرستان متروکه زرندوئيه که گويا نام قديم آن صَبران بوده مي باشد. اين امام زاده که به «پيرسبز» معروف است با چهار واسطه به امام زين العابدين مي رسد. اخيراً توسط افراد خيّر بخصوص حاج سيد حسين عمراني مرمت هايي در امام زاده انجام گرديده است.
برج زرندوئيه: بدون اغراق يکي از شاهکارهاي هنر معماري يک قرن اخير را مي توان در برج زرندوئيه ملاحظه نمود. برج مذکور در وسط قلعه اي کوچک احداث گرديده و در 6 کيلومتري شمال زرند قرار دارد. خوشبختانه تا به امروز به لحاظ استحکام و مقاوم بودن مصالح و نيز تجربه مرحوم استاد شيخ رضا که يکي از معماران با سابقه بوده تا کنون برج مذکور از حوادث طبيعي بخصوص زلزله هاي 56 و 83 و همچنين عوامل فرسايش، سربلند و بدون هيچگونه خسارتي قد برافراشته است. حاج سيد حسين عمراني مالک برج و قلعه زرندوئيه، آنرا که بالغ  بر صد متر مربع (4 قصب) مي باشد به ميراث فرهنگي شهر اهدا نموده و شهرداري قصد دارد به عنوان بهترين و زيباترين اثر باستاني زرند، آنرا در ميان ميداني بزرگ نگهداري نمايد.
برج جلال آباد: در روستاي جلال آباد برج زيبائي موجود است که به برج جلال آباد معروف است.
روستاي مذکور که در 10 کيلومتري شمال زرند قرار دارد، علاوه بر برج مذکور داراي آثار باستاني ديگري مي باشد که در ابتداي قبرستان قديم روستا ديده مي شود. 
يزدان آباد: يکي از مراکز مهم شهرستان زرند که مجموعه اي از آثار باستاني را در خود جاي داده، منطقه قديمي يزدان آباد است. بخش يزدان آباد که در 18 کيلومتري شمال زرند قرار دارد علاوه بر پيشينه تاريخي داراي سابقه فرهنگي نيز مي باشد بطوريکه در سال 1297 شمسي اولين مدرسه در شهرستان زرند در بخش يزدان آباد گشايش يافته است. از نظر تاريخي جاي جاي آن پر از بناها و ساختمانهاي قديم است. بطوريکه آقاي احمد نورالديني بخشدار وقت يزدان آباد (سال 85) اعلام داشته «بخش مذکور در قديم داراي بازار بزرگي بوده و رونق اقتصادي زيادي داشته است»
منطقه يزدان آباد که داراي بزرگترين و بيشترين آثار خشت و گلي در شمال استان محسوب مي شود داراي ويژگي خاص مي باشد.يزدان آباد با ويژگي 2700 کيلومتر مربع وسعت و بالغ بر 18000 نفر جمعيت، 15200 هکتار وسعت اراضي باغي و زراعي دارد که تا کنون 3250 رزمنده و 70 شهيد تقديم انقلاب کرده است.
مهم ترين بناي بخش يزدان آباد که هم از نظر وسعت و هم از نظر زيبائي داراي ارزش تاريخي مي باشد، قلعه و چهار برج معروف شاهرخ خان در مرکز يزدان آياد است. منظره جالب و در خور توجه چهار برج شاهرخ خان هم از داخل آن و هم نماي خارجي آن بسيار زيبا و ديدني مي باشد. در چهار گوشه قلعه چهار برج سر بفلک کشيده که در قديم مخصوص نگهبانان و مراقبت از اوضاع امنيتي اطراف قرار گرفته، تماماً به سبک معماري سنتي ساخته شده است. خوشبختانه هنوز حوادث طبيعي بخصوص زلزله هاي اسفند 83 و ارديبهشت 85 به لحاظ استحکام و مقاومت بناي مذکور نتوانسته به آن آسيب جدي وارد نمايد.طرح و سبک معماري قلعه بر اساس اصول معماري قديم، با در نظر گرفتن مکانهاي مخصوص زندگي و سکونت سران قوم، رعيت ها و همچنين در نظر گرفتن جايگاه مخصوص نگهداري احشام صورت گرفته است. معماري زيبا و گچ بري و مِقرنس کاري حاشيه سردر اطاقها و حتي سقوف اطاقها و ديگر تزئينات بکار گرفته شده کلاً استادانه و با مهارت انجام گرديده که در خور تحسين و جالب توجه است. بطوريکه بعد از گذشت سالها هنوز تعدادي از درب هاي چوبي قديم که با دقت و ظرافت و از بهترين نوع چوب ساخته شده اند، موجود و سالم باقي مانده است. وجود چنين قلعه اي در يزدان آباد نشانه ازدياد جمعيت و قدمت تاريخي آن ناحيه در گذشته مي باشد. باغچه نسبتاً بزرگي که در وسط حياط قلعه قرار گرفته و داراي چند درخت قديمي مي باشد به سرسبزي و زيبادي حياط قلعه افزوده است.
به لحاظ زيبائي، وسعت، ازدياد جايگاهها و مکانها، سالم بودن و نيز سابقه ديرينه قلعه و چهار برج شاهرخ خان بسياري از دانشجويان رشته معماري سنتي ضمن بازديد و مطالعه و تهيه پلان، پايان نامه هاي تحصيلي خود را ازقلعه مربوطه انتخاب مي نمايند. در سال 81 دو دانشجوي رشته معماري بنامهاي آقايان عباس اسلامي و حجت مؤمني پلان زيبائي را از قلعه مذکور برداشت و تهيه نموده اند که در صفحه 232 کتاب تاريخ از زراوند تا زرند تأليف مرحوم حسن سهرابي زرندي چاپ گرديده است.
سالمندان بخش يزدان آباد بخصوص حاج اصغر خان سيف الديني که يکي از معتمدين و افراد وثوق منطقه مذکور بوده وبيش از 90 بهار زندگي را پشت سرگذاشته در ارتباط با احداث قلعه و چهار برج يزدان آباد به نقل از اجداد خود چنين يادآور مي شود: «ابتدا ساختمانهاي قلعه ساخته شده و چون خبري از دزدي و چپاول نبود مردم با خيال راحت  و امنيت خاطر زندگي مي کردند. بعد از گذشت سالها خبر آوردند که دزدان و راهزنان از حوالي شيراز به شهرها و روستاها حمله مي کنند و مال مردم را به غارت مي برند. بعد از پخش اين خبر مرحوم شاهرخ خان که يکي از مالکين عمده يزدان اباد بود براي حفظ جان خود و خانواده اش و نيز مردم آن ناحيه، دستور مي دهد تا بمنظور ديده باني و مراقبت از آن روستا چهار برج در چهار گوشه قلعه بسازند که در مدت پنجاه روز چهار برج مطمئن که مخصوص ديده باني و اطلاع نگهبانان برج، از حمله احتمالي راهزنان بود ساخته مي شود.»
مرحوم شاهرخ خان براي اطمينان از بکارگرفتن استادان ماهر، پس از تحقيق براي ساختن برج ها از مرحوم سلمان فرزند علي و پسرش مرحوم کربلائي غلامحسين برهاني زرندي که از معماران با تجربه سُنتي بوده اند دعوت مي نمايد که پس از پنجاه روز برج ها را به شکل زيبائي احداث مي نمايند. به لحاظ مهارت در ساخت برج ها و نيز بکارگرفتن مصالح مطمئن که باعث استحکام برج ها گرديده، حوادث طبيعي بخصوص زلزله هاي اسفند 83 و ارديبهشت 85 قادر به آسيب رساندن برج ها نبوده اند. البته سالمندان يزدان آباد قدمت برج ها را بين 200 تا 220 سال قبل مي دانند. از آنجائيکه چهار برج شاهرخ خان داراي موقوفاتي مي باشد، سالها توليت آن به عهده حاج عزت اله خان سيف الديني مي باشد که همه ساله در ماه محرم در محوطه چهاربرج به عزاداري و پرداختن خرج مي پردازد.
برج هاي ديگري در يزدان آباد به چشم مي خورد که بلندترين آن، برج زيبا و سربفلک کشيده اي مي باشد که به برج حبيب اله خان معروف است. برج مذکور که در قسمت غرب چهار برج قرار دارد علاوه بر معماري سنتي که در آن بکار گرفته شده از نظر زيبائي هم بهره مند مي باشد. برج حبيب اله خان متصل به بناي قلعه اي کوچک است که محل ورودي به قلعه يعني مجاور درب اصلي که از نقاط حساس ورود راهزنان محسوب مي گرديده ساخته شده است.
مجموعه آثار باستاني يزدان آباد سالها مورد توجه ميراث فرهنگي صنايع دستي و گردشگري استان مي باشد. بطوريکه اخيراً چهاربرج شاهرخ خان در رديف آثار با ارزش باستاني استان به ثبت رسيده است.
هر چند تبليغات کافي بخصوص چاپ پوسترهاي رنگي زيبا از آثار باستاني زرند بخصوص بخش يزدان آباد توسط مسئولين ذيربط استان و شهرستان نسبت به معرفي آثار مربوطه تا کنون انجام نگرديده و متوليان ذيربط در اين زمينه نسبت به هويت فرهنگي اجداد و پدران اين شهرستان کم لطفي کرده اند، لکن با تلاش عده اي از دوستداران ميراث فرهنگي و با همکاري فرمانداري زرند در سالهاي اخير شاهد بازديد توريست ها و گردشگران خارجي و داخلي از آثار باستاني زرند و توابع بوده ايم که در واپسين بخش اين موضوع به آنها خواهيم پرداخت.  
سيريز: يکي از قديمي ترين روستاهاي تابعه زرند منطقه سيريز است که از نظر آثار و ابنيه تاريخي در شهرستان سرآمده بود و به همين لحاظ مورد توجه ميراث فرهنگي استان قرار گرفته است.
روستاي سيريز در 70 کيلومتري شمال غربي زرند مابين زرند و بافق يزد قرار گرفته و قسمتي از نوار مرزي استان کرمان با استان يزد را شامل مي شود. اين منطقه قبل از سرشماري 85 جمعيتي بالغ بر 8000 نفر داشته است. سيريز داراي 5 روستا مي باشد که عبارتند از سيريز، فتح آباد، دهنواجه و موروئيه.
وجه تسميه روستاي سيريز را به دو مورد نقل مي کنند: نخست وجود چشمه آب قديمي که در حال حاضر هم موجود و آب مختصري در آن جريان دارد و عبور آن از سي پله يا آب ريز که پس از رسيدن به پله آخر که سيمين پله باشد به آن سي ريز مي گفتند. مورد بعد دامداراني که در ايام قديم در منطقه بسر مي بردند براي نگهداري از احشام خود محلهاي مخصوص که به گويش محلي به ريز معروف بوده، تعداد سي ريز ساخته اند که به مرور زمان تا به امروز سي ريز گفته مي شود.
به روايت سينه به سينه، قدمت سيريز به بيش از ششصد سال قبل مي رسد. در سيريز قلاع زيادي وجود داشته که آثار بجامانده آنها نمايانگر قدمت تاريخي روستاي مذکور است. قلعه هاي (آبشوري) قلعه (سيريز) و قلعه (دهنو) که به سردر دهنو معروف است از قلاع معروف سيريز بوده اند. آرامگاه امام زاده جعفر (ع) که از منسوبين ائمه اطهار مي باشد در سيريز مي باشد. آرامگاه مذکور يکي از اماکن قابل احترام در بين اهالي آن منطقه است که چندين مرتبه توسط افراد خير بازسازي قرار گرفته است.
دشت خاک: دهستان دشت خاک يکي از مناطق قديمي و داراي قدمت تاريخي است که فاصله 105 کيلومتر از مرکز استان و 30 کيلومتر از شهر زرند و 65 کيلومتر از کوهبنان و 60 کيلومتر از شهر راور فاصله دارد. روستاي مذکور از شمال به کوهبنان، از جنوب به زرند، از شرق به راور و از غرب به منطقه يزدان آباد محدود و داراي آب و هواي معتدل، زمستان نسبتاً سرد و تابستان مطبوع مي باشد. روستاهاي اطراف دشت خاک عبارتند از: بابدوري، بشروئيه، بنان، بابهوک، گوراب، هنجروئيه، زهدرو، با چند پاره ده کوچک ديگر.
روستاي دشت خاک با مساحتي قريب 180 کيلومتر مربع با جمعيتي بيش از 5000 نفر در قالب 820 خانوار مي باشد. محصولات کشاورزي روستا که از قديم معروف بوده سيب زميني، ميوه جات، گندم، جو و اخيراً زعفران است. هنوز آثار و بقاياي قلعه ها و بروج و مکانهاي قديمي از جمله قلعه قديمي عمارت شاه چهل تن که مؤيد قدمت تاريخي روستا مي باشد در نقاط مختلف دشت خاک ديده مي شود. از ديگر ويژگي هاي روستاي مذکور که نشانگر ازدياد جمعيت در دورانهاي گذشته به شمار مي رفته، علاوه بر اماکن متعدد قديمي خوش آب و هوا بودن منطقه کوهستاني مذکور است. از ارتفاعات مهم روستا کوههاي چهل دختر و شاردو هستند.
در چند سال اخير توسط برادران ضياءالديني کشت زعفران انجام گرديده که نسبت به نوع زعفران استان خراسان مرغوب تر است. با تمجيداتي که توسط کشاورزان روستا در دست اقدام دارند، صادرات آن نه تنها در سطح کشور، بلکه به خارج هم در حال بررسي مي باشد. مسجد حضرت ابوالفضل العباس (ع) در ابتداي ورودي به دشت خاک که با کمک خيرين روستا و افراد نيکوکار احداث گرديده علاوه بر برگزاري مراسم در ايام محرم، مکاني براي انجام نذورات و افطاري دادن در ماه مبارک رمضان مي باشد.
امام زاده سيد ابراهيم (ع): حدود يک قرن پيش در 5 کيلومتري مقبره اي کوچک در دشت خاک، آب چشمه اي زلال جاري گرديد که بر اثر آمدن سيل ويران گشت. از آن پس اهالي دشت خاک، جهت بازسازي و نيز وسعت بخشيدن به مقبره مذکور که گويا سيدي بزرگوار بوده تلاش مي نمايند. پس از ازدياد جمعيت و نيز جاري شدن چشمه مذکور براي دومين بار در آن محل، عمارتي را احداث مي نمايند. که بنام مسجد طالقاني نامگذاري مي گردد. بناي مسجد در بافت قديم دشت خاک ساخته مي شود. اهالي حين بازسازي مسجد، قبري را مشاهده که بر اساس اظهارات سالمندان آن ناحيه، قبر متعلق به سيدي غريب بوده که در قديم در آن محل دفن گرديده است. اهالي براي سومين بار مسجد را گسترش داده و بنام مسجد امام زاده سيد ابراهيم (ع) نامگذاري مي کنند.
بر اساس اعتقاد اهالي دشت خاک و شجره نامه ايکه در اختيار دارند سيد ابراهيم (ع) از نوادگان امام موسي کاظم (ع) مي باشند که در آن زمان در راستاي ترويج مذهب شيعه در منطقه مذکور فعاليت داشته است. وي سيدي جليل، شريف و از بزرگان سادات کرمان بوده که با بني اعمام خود منطقه دشت خاک سکني داشته و به احتمال قوي وفات وي اواخر قرن چهارم هجري قمري صورت گرفته است. 
بازديد توريست ها از آثار باستاني زرند: بدنبال چاپ اسامي آثار باستاني زرند در نشريات بومي استان و نيز صفحات مربوط به استان روزنامه هاي چاپ پايتخت توسط مهدي سهرابي زرندي نويسنده کتاب تاريخ از زراوند تا زرند نسبت به معرفي آثار مذکور و اطلاع دوستداران به ميراث فرهنگي، در چند نوبت توريست هاي خارجي و نيز دانشجويان ميراث که با هماهنگي فرمانداري به زرند آمده بودند از آثار باستاني شهرستان بازديد بعمل آوردند که در اين مجال کوتاه، مختصراً به آن مي پردازيم.
در اواخر دي ماه 1384 شمسي اولين تور سياحتي و گردشگري استان با مسئوليت آقاي حسين وطني (مسئول دفتر جهانگردي استان) با متولي ميراث فرهنگي کرمان به اتفاق مون شوز (Monshos) توريست تايواني و 18 نفر از دانشجويان سازمان ميراث فرهنگي از مراکز مختلف آثار باستاني زرند بخصوص مسجد حسينيه قلعه، برج و قلعه زرندوئيه، برج نصرت آباد (که در اثر زلزله 83 فرو ريخته بود)، برج جلال آباد، قلعه دختر حُصن آباد، مجموعه چهار برج شاهرخ خان، حمام قديمي، دژ معروف، امام زاده بهاءالدين، حوض انبار و قلعه جهانگير خان در بخش يزدان آباد زرند ديدن بعمل آوردند.
نامبردگان در پايان بازديد خود از مراکز باستاني تجاري زرند بخصوص بازار سهرابي، بازار وکيل، حسينيه سقاخانه بازديد نمودند.
يکشنبه 21/8/85 آقاي فاين کريستينسن (Fin-Christensen) جهانگرد دانمارکي به اتفاق همسرش خانم ملاين کريسنتنس (Melaine-Christensen) که به شغل مامائي در دانمارک مشغول مي باشد از آثار و مراکز باستاني زرند ديدن بعمل آوردند. در کليه بازديدهاي مذکور آقاي مهدي سهرابي زرندي به اتفاق آقايان سيد يحيي حسيني نماينده ميراث وقت زرند و افشار مترجم زبان انگليسي و ابراهيمي دوستدار ميراث تاريخي بازديد کنندگان را مشايعت و نسبت به ارائه اطلاعات مراکز تاريخي و باستاني توضيحات کامل را در اختيار آنها قرار داد. مشاهده بناهاي تاريخي شهرستان براي بازديد کنندگان بخصوص توريست ها، بسيار جالب توجه بود.
آخرين بازديد که در سال 86 انجام گرديد دو توريست آلماني از مراکز باستاني شهرستان ديدن بعمل آوردند.
 

 

 بخش سوم
کشاورزي
بحث کلي کشاورزي بحثي طولاني و مهم است که کتابها مي طلبد، لکن در اين مقال، چکيده اي مختصر به بخش مربوطه که از توليدات حياتي و اقتصادي کارساز بشمار مي آيد خواهيم پرداخت.
مردم زرند در قديم به لحاظ عدم دسترسي به مشاغل دولتي و يا کارهاي ديگر، با استفاده از منابع طبيعي يعني آب و زمين، کشاورزي را سرلوحه کارهاي روزمره خود قرار داده و از همين طريق امرار معاش مي نمودند. به همين جهت ضمن اهميت دادن به کار کشاورزي و تلاش فراوان به امور مربوطه، بهترين نوع محصولات را برداشت مي کردند.
تاريخچه و پيشينه دقيقي از احداث قنوات در زرند موجود نيست اما مي توان حدس زد که فراواني آب در سفره هاي زيرزميني و نيز ريزش نزولات آسماني زياد، عامل سازنده و حيات بخش مردم قديم زرند در کار کشاورزي بوده است. برکت چشمه هاي خود جوش و رودخانه ها که در اثر ريزش باران فراوان در زرند و کوهستان هاي اطراف پديد مي آمد، انجام کارهاي کشاورزان را در جهت کشت انواع محصولات تسهيل مي بخشيد. چون کشاورزان به راحتي مي توانستند بدون پرداخت وجهي از نعمت آب رساني استفاده نمايند.
بالا بودن سطح آب در سفره هاي زيرزمين، باعث شده بود با حفر چاه آنهم کمتر از ده متر به آب برسند. از اين جهت با علم و اطلاع از فراواني آب در منابع زير زمين و نيز پي بردن به منبع اصلي و يا مظهر آب، در پي ايجاد آبرساني بصورت قنات اقدام نمودند تا بتوانند زمين هاي دور دست را زير پوشش آب قرار داده و براي کار کشاورزي استفاده نمايند. يکي از دوستان محقق اينجانب بنام آقاي بابک علي محمدي افشار کارمند سازمان اسناد ملي جنوب شرق (کرمان) با تلاش فراوان کتاب ارزشمندي بنام پيشينه آب کرمان را در بهار 84 منتشر نموده است. نامبرده در جريان احداث قنات در کشورمان مي نويسد: «قنات يک اختراع اصيل ايراني است که کاملاً با وضعيت اقليمي و طبيعي ايران هماهنگ است و قنات از کشورمان بر چهار قاره کره خاکي کوچ کرده است...» در جاي ديگر کتاب مذکور مي خوانيم: «چنين تصور مي رود که ايرانيان براي حفر قنات از چشمه هاي طبيعي که اولين شريانهاي حياتي سکنه فلات را تشکيل مي داده الهام گرفته باشند»
بهرحال هدف اين نوشتار بحث قنات و چشمه نيست، بلکه موضوع کشاورزي زرند تحت امر است. اما اي کاش در شهر خودمان يعني زرند شخصي آستين ها را بالا مي زد و با تحقيق و پژوهش سابقه تاريخي قنوات و موضوع آب و نيز اقدامات در اين خصوص را طي وجيزه اي منتشر مي کرد، تا نسل آينده ضمن پي بردن به زحمات گذشتگان در جهت پيدايش آب، قدر مايه حيات را بيشتر ارج نهند.
غلات: قبل از آنکه کشت پسته در زرند رواج پيدا کند مردم به کشت غلات بخصوص گندم، جو و ارزن که از نظر غذائي حائز اهميت هستند بودند و اکثر زمين هاي پيرامون مرکز شهر (صحراي حسين آباد، اکبر آباد، زرندوئيه و کهنوج) را زير کشت محصولات مذکور مي بردند. در باغات اطراف شهر علاوه بر کشت غلات به محصولات سردرختي هم مي پرداختند بطوريکه در اکثر باغات و خانه هاي شهر، ميوه جات انار، انگور، سيب درختي، به، انجير، گيلاس و آلبالو و ساير محصولات فصلي را برداشت مي کردند.
روستا نشينان که شغل اصلي آنها در قديم کشاوري بوده، علاوه بر کشت غلات نسبت به کاشت و برداشت ميوه جات ديگر اقدام مي نمودند. در اکثر روستاهاي کوهستان شرقي منجمله دشت خاک بهترين نوع گندم و سيب زميني و ميوه هاي سردرختي بدست مي آمد که شهرت محصولات منطقه مذکور در استان زبانزد بوده است. در مناطق کوهستاني غرب بخصوص جرجافک و روستاهاي اطرافش ميوه جات آن معروفيت خاصي داشته که حتي به کرمان صادر مي شده است. بطور کلي زرند يک منطقه وسيع کشاورزي بوده که تمام محصولات آن اعم از غلات، صيفي جات، ميوه جات آن به لحاظ خاک حاصلخيزش و نيز فراواني آب از نظر کيفيت در استان شهرت داشته است.
تأسيس اداره کشاورزي: از آنجائيکه موقعيت اقليمي و جغرافيائي زرند از نظر کشاورزي مستعد و خاک حاصلخيز آن در نقاط مختلف شهرستان با کشت انواع محصولات کشاورزي مرغوب بوده، به منظور بهبود و بالا بردن کيفيت محصولات و نيز توسعه بخش کشاورزي در سال 1338 شمسي اداره اي بنام اداره ترويج کشاورزي شروع بکار نمود. در دي ماه 79 مجلس شوراي اسلامي وزارتخانه کشاورزي و جهاد سازندگي را ادغام و به وزارت واحد جهاد کشاورزي تغيير نام داد و در نتيجه در شهرستان ها منجمله زرند اداره مذکور، با نام جهاد کشاورزي به فعاليت مشغول گرديد که در اين رابطه اداره منابع طبيعي و آبخيز داري هم از زمره، در جهت حفظ و احيا و توسعه منابع مذکور کار خود را آغاز نمود.
بر اساس اعلام جهاد کشاورزي زرند در حال حاضر شهرستان زرند با تعداد 808 آبادي و 9 دهستان و 2 بخش و 4 شهر، داراي 630 حلقه چاه عميق و نيمه عميق و 50 رشته چشمه و 468 دهنه قنات است که ميزان آب مصرفي در بخش کشاورزي 290 ميليون متر مکعب با وسعت اراضي قابل کشت 100 هزار، سطح زير کشت محصولات زراعي 7000، سطح زير کشت محصولات باغي 52000 ، اراضي ديم 200، وسعت جنگل 35000 ، وسعت کوير و بيابان 100000، با وضعيت دام و طيور واحدهاي دامي و صنعتي شهرستان 170000 رأس دام سبک، 14000 رأس دام سنگين، 345000 قطعه طيور، 700 کندوي زنبور عسل با سه مزرعه پرورش ماهي، علي رغم خشکسالي هاي سالهاي اخير در سال زراعي 85-86 به توليد 18000 محصولات زراعي، 5000 محصولات باغي، 36420 محصولات دامي، 6000 تن گندم، 8100 تن يونجه، 42000 تن پسته، 8/0 تن زعفران، 4/0 تن زرشک و 3600 تن شير دست يابد.
پسته: از مهمترين محصول کشاورزي که در سه دهه اخير رونق چشمگيري بدست آورده و به بازار کشورهاي غربي هم صادر شده شهرستان زرند پسته است. به همين جهت در سالهاي اخير به وسعت زمين هاي کشت پسته اضافه گرديده است. پيش بيني توليد محصولات باغي سال 87 که با سرمازدگي زمستانه و بهاره روبرو بوده ميزان توليد پسته را طي چند سال گذشته به حداقل رسانده است بطوريکه از ارقام پيش بيني شده کاهش فاحشي داشته و شايد هم به نصف برسد. بطور نمونه پسته يکي از بارزترين محصول زرند محسوب مي گردد با پيش بيني بيش از سي هزار تن احتمالاً به 15 تا 20 هزار تن در سال مذکور خواهد رسيد. در حاليکه بالاترين شاخص پسته در سالهاي گذشته به بيش از 40 هزار تن رسيده بود. بطوريکه کارشناسان جهاد کشاورزي زرند ميزان اُفت توليد محصول پسته در اثر عوامل غير مترقبه را 6820 تن در اثر خشکسالي و 17050 تن در اثر سرمازدگي برآورد کرده اند. در بقيه محصولات باغي هم بخصوص انگور، به، هلو، شليل، زردالو، انار، انجير آبي، زعفران و حتي زرشک هم تحت تأثير عوامل طبيعي قرار گرفته و کاهش فاحشي داشته اند. با اين وجود و برغم کم آبي شديد منطقه هر روز شاهد گسترش زمين هاي پسته در روستاها هستيم. بنابراين اگر مسئولين محترم شهرستان و استان بطور مستمر تلاش هاي خود را در جهت تأمين آب، آنهم بطور دائم در بخش کشاورزي سرانجام برسانند، شهرستان زرند مي تواند يکي از بزرگترين مرکز صادر کننده انواع پسته در جنوب شرق کشور شناخته و معرفي گردد. هرچند اخيراً آقاي دکتر اميري نماينده زرند و کوهبنان مکاتباتي با وزير نيرو انجام داده و آقاي محسن جلال پور رئيس اطاق بازرگاني و صنايع و معادن کرمان از انتقال طرح 250 ميليون متر مکعب آب بطور سالانه از سر شاخه هاي کوههاي زاگرس خبر داد و گفت: طرح مذکور بيش از 10 سال بلاتکليف مانده است. در عين حال آقاي مهندس صادقي مدير جهاد کشاورزي شهرستان زرند از کاهش 75 درصدي محصول پسته 87 در شهرستان خبر داد و برداشت سال جاري را بين 12 تا 16 هزار تن پسته برآورد نمود. در حاليکه در سال زراعي گذشته (86) توليد محصول پسته شهرستان 45 هزار تن بوده است. نامبرده افت محصول را سرمازدگي و سهم کم آبي و خشکسالي را در اين کاهش محصول 5 درصد و سهم سرمازدگي را 70 تا 80 درصد عنوان نمود. در حال حاضر 4900 هکتار از باغات پسته شهرستان زرند تحت پوشش بيمه محصولات کشاورزي مي باشد.
مراتع شهرستان زرند: مساحت کل شهرستان زرند (بعد از منفک شدن کوهبنان) معادل 856500 هکتار (حدوداً 13704 کيلومتر مربع) مي باشد مساحت طبيعي شهرستان را بالغ بر 73000 هکتار تشکيل مي دهد بطوريکه 88 درصد مساحت شهرستان را در بر مي گيرد. ميزان توليد علوفه مراتع شهرستان در سال 34980 هزار کيلوگرم است که با احتساب هر کيلوگرم 1500 ريال ارزش علوفه خشک بالغ بر سالانه 52470 ميليون ريال برآورد و از 170 هزار واحد دامي 102000 واحد دامي معادل 60 درصد آنها به مراتع وابسته مي باشند.
آبخيزداري: متأسفانه در اين چند سال اخير عدم ريزش نزولات آسماني، شهرستان زرند را در بخش هاي مهم کشاورزي دچار مشکل  اساسي نموده و اين در حالي است که اُفت آبهاي زيرزمين بشدت در حال فرو رفتن مي باشد که با استفاده بي رويه تعادل بين ميزان آب وارده به سفره هاي زيرزمين و ميزان آب خروجي از سفره هاي مربوطه را به هم زده است. بطوريکه اگر در سالهاي آينده چنين پديده اي ادامه داشته باشد بايد منتظر فاجعه اي بالاتر از زلزله بود، در حالي که بيلان آب سطحي شهرستان بالغ بر 1348 ميليون متر مکعب است مقدار 1172 ميليون مترمکعب آب مذکور منجر و 139 ميليون متر مکعب نفوذ و 37 ميليون متر مکعب بصورت روان آب مي باشد و تنها 10 درصد از کل بارندگي به زيرزمين و سفره هاي مربوطه نفوذ مي يابد. لذا چنين آمار نگران کننده اي بايد مورد توجه ويژه مسئولين شهرستان و استان قرار مي گيرد که قبل از بروز فاجعه اي بزرگ و جبران ناپذير بفکر چاره بوده و مسئولين ارشد نظام را نسبت به سرنوشت بيش از 120000 نفر (فقط جمعيت شهرستان) را آگاه و مجاب نمايند. هرچند بر اساس گفته هاي آقاي خسرو معتضد تاريخدان کشورمان (در شبکه دو سيما) اجراي انتقال آب به کوير، از پيشنهادات کارشناسان و مشاورين خارجي در زمان پهلوي اول (رضاشاه) بوده و حتي در زمان پهلوي دوم (محمدرضا) طرح انتقال آب از دريا به کوير توسط کارشناسان ايراني مورد مطالعه قرار گرفت که نقشه هاي مهندسين مربوطه در مجله علمي دانشمند (قبل از انقلاب) چاپ گرديد. بعد از انقلاب مدتي افکار عمومي کوير نشينان بخصوص شهرهاي شمال استان به انتقال آب از سرشاخه هاي کارون به رفسنجان و زرند سوق داده شد، اما متأسفانه به علت مخالفت نمايندگان استان خوزستان در هاله اي از سکوت فرورفت . البته آقاي دکتر اميري نماينده محترم زرند و کوهبنان طي مکاتباتي اعلام خطر را به مجلس و ساير مسئولين ذيربط منتقل نموده، لکن همت و پشتکار مجمع نمايندگان استان را مي طلبد که با جديت مسئله حياتي مذکور، از اين خطه کشورمان را دنبال و نسبت به آبرساني شهرهاي مربوطه اعم از دريا و يا قانع کردن نمايندگان مخالف (هرچند اصولي و منطقي به نظر نمي رسد) مشکل کمبود آب را مرتفع تا شاهد رونق و توسعه بخش کشاورزي شهرستان باشيم.
زعفران: کشت زعفران در شهرستان زرند به قديم الايام باز مي گردد. از دير زماني کشاورزان مناطق کوهستاني شرق زرند به کشت زعفران آنهم به مقدار کم مبادرت مي ورزيدند. در چند سال اخير زعفران کاران در روستاهاي دشت خاک، سربنان، جرجافک، باب هويز و ساير مناطق سردسيري به کشت زعفران ترغيب شده بطوريکه زعفران بدست آمده نسبت به زعفران استان خراسان از برتري و کيفيت بالائي برخوردار مي باشد. تا سال 85 زمين هاي زير کشت زعفران در شهرستان زرند (به جز کوهبنان) 115 تا 130 هکتار بوده که برداشت آن (در سال 87) 42/0 (تن) پيش بيني شده است. ساير محصولات باغي نمونه انگور آبي که 712 تن پيش بيني گرديده بود بعلت کاهش خشکسالي و سرمازدگي به ميزان 213 تن، گردو با پيش بيني 414 تن به 125 تن، انار با پيش بيني 700 تن به 210 تن، پسته با پيش بيني 34100 تن به 10230 تن، زيتون با پيش بيني 430 تن به 2/0 (تن) رو به نزول گذاشته است.
زيتون: در سال 1374 شمسي به منظور ترغيب کشاورزان شهرستان، از طريق جهاد کشاورزي زرند تعدادي نهال زيتون به طور رايگان در بين کشاورزان توزيع شد. خوشبختانه کشت گياه مذکور با شرايط آب و هوايي روستاهاي زرند بخصوص مناطق کوهستاني به ثمر دهي نشست، بطوريکه يکي از کشاورزان با ذوق بنام آقاي حسن اسدي خانوکي با احداث کارخانه روغن کشي زيتون توانست محصول خود را به صورت کنسروي و زيتون شور به بازار عرضه نمايد و نامبرده به لحاظ عملکرد مناسب مقام اول را در کشور کسب نمود.
متأسفانه در سال 87 به علت خشکسالي و سرمازدگي محصول مذکور که از طرف جهاد کشاورزي زرند 430 تن پيش بيني شده بود به 2/0 تن کاهش يافته.
محصولات گلخانه اي: براي اولين مرتبه در شهرستان زرند آقاي رضا سلطاني زاده کارشناس کشاورزي در سال 74 نسبت به احداث محصولات گلخانه اي اقدام نمود که در نتيجه به کشت و برداشت خيار (خيار سبز) مبادرت نمود. اقدام نامبرده باعث ترغيب سايرين در ارتباط با ترويج محصولات گلخانه اي و برداشت فراورده هاي آن گرديد. 
پرورش کرم ابريشم: براي اولين بار آقاي مهدي شفيعي زاده کارشناس مديريت کشاورزي زرند نسبت به پرورش «نوغان» اقداماتي انجام داد که پس از موفقيت توسعه آنرا در مناطق زرند بخصوص جرجافک گسترش داد.
کارخانه شير پاستوريزه: کارخانه لبنيات و فرآورده هاي مربوطه توسط جهاد سازندگي زرند در حال احداث مي باشد. کارخانه مذکور که در 7 کيلومتري جنوب زرند در نظر گرفته شده، با هزينه اي بالغ بر 800 ميليون تومان تا پاييز 87 حدود 80 درصد پيشرفت فيزيکي داشته که با روند پيشرفت در کار، اميد آن مي رود که تا اواخر ال مذکور و يا اوايل سال 88 مورد بهره برداري قرار گيرد. انجام امور کار و اجراي تهيه ي فرآورده هاي کارخانه لبنيات زرند در سه شيفت کاري پيش بيني گرديده که هرشيفت معادل 10 تن شير و فراورده هاي مربوطه را به مردم شهرستان زرند ارائه مي دهند.  
قارچ: اخيراً توسط جهاد کشاورزي و کارشناسان اين اداره نسبت به نحوه ي برداشت قارچ اقداماتي انجام گرديده و عده اي از کشاورزان به اين کار مشغول هستند.
 عسل: در روستاهاي کوهستاني زرند کندوهاي عسل وجود دارد که سالانه مقداري از اين مواد غذايي مغذي برداشت مي کنند
زرند و آثار ديگر ماقبل تاريخ: علاوه بر پيدايش آثار مهم جاي پاي دانياسورها که مربوط به دوران ماقبل از تاريخ بوده و در روستاي کوهستاني ده عليرضا کشف گرديده است، خوشبختانه در سالهاي اخير با همت و تلاش محققين و اساتيد و نويسندگان محلي در جهت کسب اطلاعات بيشتر به راز و رمزهاي نهفته تاريخي شهرستان، به اسرار جديد پي برده اند. که در اينجا به مختصري از يافته ها و کشفيات تازه آنها اشاره مي شود.
يکي از پديده هاي مردمان پيش از تاريخ، حجّاري کردن و يا به عبارت ديگر، کندن اشکال مختلف برروي ديوارهاي صاف سنگي بوده است که نماد زندگي و عقايد مردمان آن دوران را نشان مي دهد. در 54 کيلومتري جنوب غربي زرند و در نزديکي آبادي کوچکي به نام «حشيش» و در دره اي به نام بابندان رودخانه اي موجود است که به رودخانه محمدي معروف مي باشد. در ديواره ي صاف رودخانه، از نزديک بستر در ارتفاع سه متري مردم پيش از تاريخ، با حجاري نمودن و کند و کاري و به عبارتي خراش دادن در سطح صاف صخره مذکور، صحنه هايي از اعتقادات و معيشت مردم دوران قديم خود را به نمايش گذاشته اند.
آنها با انجام چنين کاري دشوار، آنهم با نداشتن امکانات و نيز ساير وسايل حجاري، توانسته اند اشکال هفتاد نمونه ي حيوان را که بيشتر آنها نقش بز کوهي و انسان انتزاعي مي باشد از خود بجا گذارند. چنين آثاري که مربوط به دوران پيش از تاريخ مي باشد، مؤيد کهن بودن شهرستان زرند را بخصوص در مناطق کوهستاني و خوش آب و هوا به ثبوت مي رساند (شايد چنين آثاري در ساير روستاها و صخره هاي کوهستاني ديگر يافت شود.) يکي از دلايل اجتماعي زندگي کردن انسان هاي ماقبل تاريخ در مرحله نخست، وجود آب فراوان و استقرار موقعيت زيستگاهي و سکونت بوده است. لذا وجود رودخانه و يا چشمه مي تواند از موارد مذکور باشد.
زرند و اشياء عتيقه: از موارد خاص ديگر که دليل بر اثبات کهن بودن شهرها تلقي مي شود، کشف اشياء و ابزارآلات زير زميني و به قولي، اشياء عتيقه مي باشد که کارشناسان مربوطه قدمت آنها را تعيين و براي حفظ اشياء بدست آمده که متعلق به ميراث نياکان ما مي باشد، آنها را در موزه هاي مختلف کشور نگهداري و با ذکر قدمت تاريخي و نام آن شهر، اشياي مربوطه را در معرض ديد همگان قرار مي دهند. قديمي ترين شي بدست آمده در زرند که در زير زمين ساختمان موزه مردم شناسي تهران نگهداري مي شود مربوط به هزاره قبل از ميلاد يعني بيش از سه هزار سال قبل است که از زندگي و تمدن اجتماعي مردم آنزمان در شهر زرند خبر مي دهد.
کشف سکه هاي دوره هاي باستان، پيدايش شمشير، خنجر دسته طلايي، کلاهخود، مجسمه هاي کوچک و بسياري ديگر از لوازمات و ابزارهاي با ارزش دوران هاي قديم، بخصوص در مناطق کوهستاني شرق و غرب زرند که در اثر حفاري بدست آمده و بعضاً تحويل ميراث فرهنگي گرديده از جمله مواردي مي باشد که پس از مطالعه کارشناسان فني ميراث به قدمت تاريخي آن پي خواهند برد.
هرچند تا کنون شهرستان زرند از طرف باستان شناسان اداره کل ميراث فرهنگي کرمان مورد کاوش دقيق اشياء زير زميني قرار نگرفته، اما در اثر بعضي حفاري ها، نه به قصد اکتشاف بلکه به جهت تخريب يک بنا و يا گورستان قديمي، تا بحال بيش از بيست شي قديمي و با ارزش را در منطقه زرند شناسايي و به ثبت ميراث رسانده اند. اين در حالي است که در بهار امسال (87) خبر از پيدايش شيئي با ارزش قديمي در باغات پسته ريحان به گوش مي رسيد که ظاهراً يابنده آن با فروش اثر قديمي، به افراد کوته بين و دشمنان ناآگاه هويت اجتماعي و فرهنگي نياکان و اجدادمان، نه تنها در شهر زرند، بلکه آثار هويتي ملي کشورمان را صرفاً بخاطر خريد خانه و يا ماشين فروخته اند. بجاست با توجه به کهن بودن شهرستان زرند، اداره ميراث فرهنگي به منظور شناسايي از اشياء زير زميني تيم باستان شناسي را به اين شهر اعزام تا کاوشهاي قانوني را انجام و سابقه و ديرينه بودن اين ديار کهن مشخص شود.   
بناهاي تاريخي زرند: همانطور که ذکز شد شهر زرند داراي قدمتي با سابقه کهن است. قديمي ترين بناي تاريخي که در مرکز شهر قرار داشت، مسجد جامع کهن شهر بوده که بر جاي مسجد فعلي قرار داشت. قدمت بناي مذکور که به قبل از اسلام مي رسيد، به روايتي در زمان خليفه ي دوم يعني عمر (13 ـ 23 قمري) که اعراب مسلمان، با نفوذ خود به کرمان و سپس به شهرهاي جنوبي و پس از آن به شهرهاي شمالي استان، اسلام را به ارمغان آوردند بناي مذکور به مسجد مبدل گرديد.
از ديگر بناهاي قديم زرند که مانند مسجد جامع قديم، تخريب گرديدند دو يخدان بزرگ که در داخل شهر قرار داشت، مي باشد. دو قلعه بزرگ با عمارات مختلف که يکي جنب خندق فعلي و ديگري در حسينيه قلعه وجود داشت، که به انضمام برج هاي متعدد که در داخل و چهار گوشه ي شهر، قرن ها به عنوان نماد امنيتي و مکاني امن جهت حفاظت اهالي، به علل گوناگون بخصوص حوادث طبيعي نمونه سيل و زلزله از صفحه تاريخ محو شدند. خوشبختانه با وجود تخريب اکثر بناهاي قديم شهرستان، هنوز تعدادي از مراکز مذکور در مرکز شهر و روستاهاي اطراف عرض وجود نموده و توجه مسئولين را به خود معطوف مي دارند.
مسجد حسينيه قلعه: مسجد حسينيه قلعه که در قسمت جنوب حسينيه قرار دارد، به روايتي مربوط به اواخر دوران زنديه مي باشد. سبک معماري مسجد مذکور، بسيار جالب و متشکل از سالن، ايوان و چند باب اتاق در قسمت جنوب است.
معمريني که در حوالي مسجد زندگي مي کنند به نقل از اجدادشان قدمت احداث مسجد را 800 سال قبل مي دانند. صِفه مسجد بيشتر جهت عزاداري و احياي شب هاي قدر مورد استفاده قرار مي گيرد. در حال حاضر توليت مسجد مذکور به عهده ي آقاي علي ابراهيمي مي باشد.
بازار وکيل: بازار سرپوشيده ي وکيل که در مقابل ميدان مرکزي شهر قرار دارد و درب هاي اصلي مسجد جامع در آن مي باشد به وکيل الملک اول (محمد اسماعل خان) حاکم روزگار قاجار انتساب دارد. روايت است که زني به نام حاجيه خانم بازار مذکور را به مبلغ 15 تومان مي خرد و چون خبر فسخ آنرا از طرف فروشنده (حاکم) مي شنود آنرا وقف مي کند. در حال حاضر متولي بازار وکيل آقاي علي کريمي است که تا رسيدن به سن قانوني برادرزاده خود کار توليت را عهده دار مي باشد.
 
 بازار سهرابي: قدمت بازار مذکور به 140 سال قبل بر مي گردد. در قديم شخصي به نام حاج علي مغازه ها را به شکل سنتي مي ساخته و بروز سيل آنها را به داخل خندق مجاور مي برده است. تا اينکه تصميم به احداث کوره آجرپزي مي نمايد.
                                        
 دو برادر به نامهاي مرحوم کرمعلي و هژبر علي شاه سهرابي به جهت عدم آلودگي هوا در مرکز شهر، بازار را خريداري مي نمايند که از آن تاريخ به بازار سهرابي معروف مي شود.
ميراث فرهنگي استان از سال 82 نسبت به مسقف نمودن بازار مذکور اقدام نموده و اجراي اتصال بازار مذکور، به بازار وکيل را در دستور کار خود قرار داده است. قرار است توسط ميراث فرهنگي استان، دو گلدسته ي زيبا در مقابل بازار مذکور، (خيابان چمران) و مقابل سه راهي وسط بازار (برابر پاساژ مهدي) احداث نمايد.
بازارچه رستگار: قدمت بازارچه مذکور بيش از 80 سال مي باشد. احداث بازارچه توسط مرحوم کربلايي محمد فرزند مرحوم حاج اسماعيل رستگار که از افراد خير شهر محسوب مي گردد صورت گرفته است. اخيراً ميراث فرهنگي نسبت به مسقف نمودن بازارچه مذکور اقداماتي در دستور کار خود قرار داده است.
عبد السلام زرندي: مقبره عارف بزرگ که در مرکز ريحان زرند قرار دارد به قرن هفتم هجري قمري بر مي گردد. شاه نعمت الله ولي چندين نوبت به ديدار شيخ عبد السلام زرندي در خانقاه ايشان ديدار و گفتگو کرده است. اهالي ريحان بخصوص مرحوم کربلايي قاسم اقبالي و همسرش مرحومه حاجيه بي بي سلطان اقبالي که از ارادتمندان مرحوم شيخ بودند، مقبره عبد السلام زرندي را بازسازي و تجديد بنا کردند.
    خواجه فقيه: مقبره کريم الدين ابو المعالي معروف به خواجه فقيه از عرفاي قرن هفتم داراي قدمت مي باشد. مقبره مذکور که در محله حسين آباد زرند واقع گرديده داراي احترام اهالي زرند مي باشد. روايت است آن مرحوم مرگ خود را به دست يکي از لشکريان غُز پيش بيني کرده عيناً به وقوع پيوسته است.
مسجد حسينيه سقاخانه: در قسمت جنوب حسينيه سقاخانه امروزي، مسجد کوچکي قرار داشت که به علت عدم آگاهي مردم و بي توجهي مسئولين تخريب شد. مسجد مذکور که در کوچه اي باريک منتهي به خيابان چمران امروزي قرار داشت به مسجد حسينيه سقاخانه (کوچک) معروف بود.
حاج سيد هدايت تهامي که بيش از 75 سال از عمر خود را در نزديکي حسينيه مذکور گذرانده و سالها به عنوان متولي به مسجد مذکور خدمت نموده، به نقل از اجداد خود مي گويد: «يکي از قديمي ترين مساجد زرند مسجد حسينيه سقاخانه بوده که توسط مرحوم حسين غني زاده (حسين حسني) معروف به حسين (سفيد گر) که يکي از استادهاي مجرب بوده ساخته شده و گچ کاري درون مسجد توسط مرحوم حسين عالم نساء که از کسبه درون حسينيه بشمار مي رفته بر اساس نذري که کرده بود انجام گرفته است. مسجد مذکور داراي دو درب زنانه و مردانه جداگانه در داخل کوچه بوده و مرحوم آيت اله شاهرخي امام جماعت مسجد جامع در برخي روزها نماز جماعت را در مسجد مذکور برپا مي نمود.
وجه تسميه حسينيه سقاخانه که در قديم به آن حسينيه (کوچکو) مي گفتند، بنا به اظهارات معمرين به چند قرن پيش بر مي گردد به لحاظ ايجاد مکاني به عنوان (سقاخانه) و ارائه آب خنک به عابرين و رفع عطش ايشان با نام سالار شهيدان و حضرت ابوالفضل العباس (ع) به همين سبب مکان مذکور در نزد اهالي از مکانهاي قابل احترام بشمار مي رود. بطوريکه اموات خود را در قديم در آن محل به خصوص در قسمت شرق حسينيه که داراي سالن کوچکي بود دفن مي کردند.
دو گلدسته کاشيکاري زيبا در بالاي سقاخانه قرار داشت که مؤذن اوقات شرعي را اعلام مي نمود و گاه صدايش تا روستاي محمد آباد شنيده مي شد. سنگاب بسيار قديمي که گويا هنوز سالم باقي مانده موجود است. درخت (پتگ) بزرگي در ميان حسينيه قرار داشت که سايه سنگين آن تمام محوطه حسينيه را فرا مي گرفت. درخت مذکور که قبل از پيدايش آب قنات زرندوئيه که در حسينيه جريان داشت، از آب چاه آبياري مي شد و با خشک شدن قنات، آن هم خشک مي شود.
در قسمت شمال حسينيه کاروانسرائي بود که توسط مرحوم حاج سيد علي اکبر تهامي ساخته شده بود، همه ساله بخصوص در زمستان محل اطراق فيوج ها (کولي ها) قرار مي گرفت. کاروانسراي مذکور داراي 5 اطاق و در گودي قرار داشت. در حال حاضر از محل جمع آوري نذورات مردمي به وسعت حسينيه اضافه و در آينده حسينيه مذکور يکي از بزرگترين مراکز مذهبي زرند خواهد بود.
باغ شازده زرند و آسيابها: از ديگر بناهاي قديمي که هنوز آثار آنها بجا مانده باغ شازده زرند است. باغ مذکور که در انتهاي سلسله آسيابهاي آبي در ده کيلومتري شرق زرند نزديک کوههاي شاهرمز قرار دارد، به لحاظ خوش آب و هوا بودن توسط ناصرالدوله، معروف به شازده ساخته شده است.
عده اي معتقدند که شخص شازده همان کسي بوده که باغ معروف شازده ماهان را احداث نموده که پس از احداث باغ در زرند به همين نام خوانده شده است. در مسير باغ شازده به آثار باقيمانده از بناها و آسيابهاي آبي بر مي خوريم که در زمانهاي گذشته رونق فراواني داشتند. در ايامي نه چندان دور صاحبان آسيابهاي مذکور که در مجموع، شانزده آسياب را شامل مي شد، بوسيله آبي که از چشمه نزديک کوه به پائين سرازير بوده جهت بکار انداختن آسياب استفاده مي نمودند. قبل از آنکه آسيابهاي برقي به زرند برسد مردم زرند و روستاهاي تابعه براي تهيه آرد گندمهاي خود را بوسيله الاغ به آنجا مي بردند.
کشاورزان قديم عقيده داشتند: «آسيابهاي آبي قديم گندم را با کيفيت مطلوب آرد مي کردند، در حالي که آسيابهاي برقي سبوس گندم را مي سوزانند» مکانهاي مذکور که در گذشته جزو مناطق خوش آب و هوا و گردشگري و تفريحگاه مردم محسوب مي گرديد، بعد از وقوع زلزله سال 56 تخريب گرديد. در چند سال اخير به علت جلوگيري از ورود آب چشمه به باغات ذکر شده درختان قديمي آن به خصوص ميوه جات به مرور خشک شدند.
با توجه به اينکه بعد از گذشت سالهاي مديد هنوز تعدادي از آسيابها و تنوره هاي مربوطه سالم مي باشند، جا دارد مسئولين محترم به خصوص ميراث فرهنگي استان و شهرستان به منظور حفظ آثار مذکور و ارج نهادن به صنعت گران پر تلاش قديم و نيز آشنائي بيشتر نسل معاصر و دانش پژوهان تعدادي از آسيابهاي قديمي را بازسازي و راه اندازي نمايند.
امام زاده عبدالله: مقبره و بناي تاريخي امام زاده عبدالله در 10 کيلومتري جنوب زرند در روستاي تاج آباد قرار دارد. مشهور است که نام ايشان خواجه ابو رضا بوده که با معاندين روبرو و شهيد مي شود. از سال 1380 شمسي بناهاي ساختمان قديم که خشت و گلي بود تخريب و با زيربناي 2500 متر مربع با نظر مهندسين در حال بازسازي مي باشد.
در جريان حفاري در اطراف حرم امام زاده ظروف قديمي کشف گرديد که بعضاً با کند و کاري وقف امام زاده گرديده اند. قبرهاي سه طبقه قديمي از ديگر دلايل سابقه امام زاده مي باشد.
                                       
امام زاده حمزه: بناي امام زاده حمزه در قبرستان متروکه زرندوئيه که گويا نام قديم آن صَبران بوده مي باشد. اين امام زاده که به «پيرسبز» معروف است با چهار واسطه به امام زين العابدين مي رسد. اخيراً توسط افراد خيّر بخصوص حاج سيد حسين عمراني مرمت هايي در امام زاده انجام گرديده است.
برج زرندوئيه: بدون اغراق يکي از شاهکارهاي هنر معماري يک قرن اخير را مي توان در برج زرندوئيه ملاحظه نمود. برج مذکور در وسط قلعه اي کوچک احداث گرديده و در 6 کيلومتري شمال زرند قرار دارد. خوشبختانه تا به امروز به لحاظ استحکام و مقاوم بودن مصالح و نيز تجربه مرحوم استاد شيخ رضا که يکي از معماران با سابقه بوده تا کنون برج مذکور از حوادث طبيعي بخصوص زلزله هاي 56 و 83 و همچنين عوامل فرسايش، سربلند و بدون هيچگونه خسارتي قد برافراشته است. حاج سيد حسين عمراني مالک برج و قلعه زرندوئيه، آنرا که بالغ  بر صد متر مربع (4 قصب) مي باشد به ميراث فرهنگي شهر اهدا نموده و شهرداري قصد دارد به عنوان بهترين و زيباترين اثر باستاني زرند، آنرا در ميان ميداني بزرگ نگهداري نمايد.

برج جلال آباد: در روستاي جلال آباد برج زيبائي موجود است که به برج جلال آبادمعروف است.
                                      
روستاي مذکور که در 10 کيلومتري شمال زرند قرار دارد، علاوه بر برج مذکور داراي آثار باستاني ديگري مي باشد که در ابتداي قبرستان قديم روستا ديده مي شود. 
يزدان آباد: يکي از مراکز مهم شهرستان زرند که مجموعه اي از آثار باستاني را در خود جاي داده، منطقه قديمي يزدان آباد است. بخش يزدان آباد که در 18 کيلومتري شمال زرند قرار دارد علاوه بر پيشينه تاريخي داراي سابقه فرهنگي نيز مي باشد بطوريکه در سال 1297 شمسي اولين مدرسه در شهرستان زرند در بخش يزدان آباد گشايش يافته است. از نظر تاريخي جاي جاي آن پر از بناها و ساختمانهاي قديم است. بطوريکه آقاي احمد نورالديني بخشدار وقت يزدان آباد (سال 85) اعلام داشته «بخش مذکور در قديم داراي بازار بزرگي بوده و رونق اقتصادي زيادي داشته است»
منطقه يزدان آباد که داراي بزرگترين و بيشترين آثار خشت و گلي در شمال استان محسوب مي شود داراي ويژگي خاص مي باشد.يزدان آباد با ويژگي 2700 کيلومتر مربع وسعت و بالغ بر 18000 نفر جمعيت، 15200 هکتار وسعت اراضي باغي و زراعي دارد که تا کنون 3250 رزمنده و 70 شهيد تقديم انقلاب کرده است.
مهم ترين بناي بخش يزدان آباد که هم از نظر وسعت و هم از نظر زيبائي داراي ارزش تاريخي مي باشد، قلعه و چهار برج معروف شاهرخ خان در مرکز يزدان آياد است. منظره جالب و در خور توجه چهار برج شاهرخ خان هم از داخل آن و هم نماي خارجي آن بسيار زيبا و ديدني مي باشد. در چهار گوشه قلعه چهار برج سر بفلک کشيده که در قديم مخصوص نگهبانان و مراقبت از اوضاع امنيتي اطراف قرار گرفته، تماماً به سبک معماري سنتي ساخته شده است. خوشبختانه هنوز حوادث طبيعي بخصوص زلزله هاي اسفند 83 و ارديبهشت 85 به لحاظ استحکام و مقاومت بناي مذکور نتوانسته به آن آسيب جدي وارد نمايد.
                                       
 
طرح و سبک معماري قلعه بر اساس اصول معماري قديم، با در نظر گرفتن مکانهاي مخصوص زندگي و سکونت سران قوم، رعيت ها و همچنين در نظر گرفتن جايگاه مخصوص نگهداري احشام صورت گرفته است. معماري زيبا و گچ بري و مِقرنس کاري حاشيه سردر اطاقها و حتي سقوف اطاقها و ديگر تزئينات بکار گرفته شده کلاً استادانه و با مهارت انجام گرديده که در خور تحسين و جالب توجه است. بطوريکه بعد از گذشت سالها هنوز تعدادي از درب هاي چوبي قديم که با دقت و ظرافت و از بهترين نوع چوب ساخته شده اند، موجود و سالم باقي مانده است. وجود چنين قلعه اي در يزدان آباد نشانه ازدياد جمعيت و قدمت تاريخي آن ناحيه در گذشته مي باشد. باغچه نسبتاً بزرگي که در وسط حياط قلعه قرار گرفته و داراي چند درخت قديمي مي باشد به سرسبزي و زيبادي حياط قلعه افزوده است.
به لحاظ زيبائي، وسعت، ازدياد جايگاهها و مکانها، سالم بودن و نيز سابقه ديرينه قلعه و چهار برج شاهرخ خان بسياري از دانشجويان رشته معماري سنتي ضمن بازديد و مطالعه و تهيه پلان، پايان نامه هاي تحصيلي خود را ازقلعه مربوطه انتخاب مي نمايند. در سال 81 دو دانشجوي رشته معماري بنامهاي آقايان عباس اسلامي و حجت مؤمني پلان زيبائي را از قلعه مذکور برداشت و تهيه نموده اند که در صفحه 232 کتاب تاريخ از زراوند تا زرند تأليف مرحوم حسن سهرابي زرندي چاپ گرديده است.
سالمندان بخش يزدان آباد بخصوص حاج اصغر خان سيف الديني که يکي از معتمدين و افراد وثوق منطقه مذکور بوده وبيش از 90 بهار زندگي را پشت سرگذاشته در ارتباط با احداث قلعه و چهار برج يزدان آباد به نقل از اجداد خود چنين يادآور مي شود: «ابتدا ساختمانهاي قلعه ساخته شده و چون خبري از دزدي و چپاول نبود مردم با خيال راحت  و امنيت خاطر زندگي مي کردند. بعد از گذشت سالها خبر آوردند که دزدان و راهزنان از حوالي شيراز به شهرها و روستاها حمله مي کنند و مال مردم را به غارت مي برند. بعد از پخش اين خبر مرحوم شاهرخ خان که يکي از مالکين عمده يزدان اباد بود براي حفظ جان خود و خانواده اش و نيز مردم آن ناحيه، دستور مي دهد تا بمنظور ديده باني و مراقبت از آن روستا چهار برج در چهار گوشه قلعه بسازند که در مدت پنجاه روز چهار برج مطمئن که مخصوص ديده باني و اطلاع نگهبانان برج، از حمله احتمالي راهزنان بود ساخته مي شود.»
                                       
مرحوم شاهرخ خان براي اطمينان از بکارگرفتن استادان ماهر، پس از تحقيق براي ساختن برج ها از مرحوم سلمان فرزند علي و پسرش مرحوم کربلائي غلامحسين برهاني زرندي که از معماران با تجربه سُنتي بوده اند دعوت مي نمايد که پس از پنجاه روز برج ها را به شکل زيبائي احداث مي نمايند. به لحاظ مهارت در ساخت برج ها و نيز بکارگرفتن مصالح مطمئن که باعث استحکام برج ها گرديده، حوادث طبيعي بخصوص زلزله هاي اسفند 83 و ارديبهشت 85 قادر به آسيب رساندن برج ها نبوده اند. البته سالمندان يزدان آباد قدمت برج ها را بين 200 تا 220 سال قبل مي دانند. از آنجائيکه چهار برج شاهرخ خان داراي موقوفاتي مي باشد، سالها توليت آن به عهده حاج عزت اله خان سيف الديني مي باشد که همه ساله در ماه محرم در محوطه چهاربرج به عزاداري و پرداختن خرج مي پردازد.
برج هاي ديگري در يزدان آباد به چشم مي خورد که بلندترين آن، برج زيبا و سربفلک کشيده اي مي باشد که به برج حبيب اله خان معروف است. برج مذکور که در قسمت غرب چهار برج قرار دارد علاوه بر معماري سنتي که در آن بکار گرفته شده از نظر زيبائي هم بهره مند مي باشد. برج حبيب اله خان متصل به بناي قلعه اي کوچک است که محل ورودي به قلعه يعني مجاور درب اصلي که از نقاط حساس ورود راهزنان محسوب مي گرديده ساخته شده است.
مجموعه آثار باستاني يزدان آباد سالها مورد توجه ميراث فرهنگي صنايع دستي و گردشگري استان مي باشد. بطوريکه اخيراً چهاربرج شاهرخ خان در رديف آثار با ارزش باستاني استان به ثبت رسيده است.
هر چند تبليغات کافي بخصوص چاپ پوسترهاي رنگي زيبا از آثار باستاني زرند بخصوص بخش يزدان آباد توسط مسئولين ذيربط استان و شهرستان نسبت به معرفي آثار مربوطه تا کنون انجام نگرديده و متوليان ذيربط در اين زمينه نسبت به هويت فرهنگي اجداد و پدران اين شهرستان کم لطفي کرده اند، لکن با تلاش عده اي از دوستداران ميراث فرهنگي و با همکاري فرمانداري زرند در سالهاي اخير شاهد بازديد توريست ها و گردشگران خارجي و داخلي از آثار باستاني زرند و توابع بوده ايم که در واپسين بخش اين موضوع به آنها خواهيم پرداخت.  
سيريز: يکي از قديمي ترين روستاهاي تابعه زرند منطقه سيريز است که از نظر آثار و ابنيه تاريخي در شهرستان سرآمده بود و به همين لحاظ مورد توجه ميراث فرهنگي استان قرار گرفته است.
روستاي سيريز در 70 کيلومتري شمال غربي زرند مابين زرند و بافق يزد قرار گرفته و قسمتي از نوار مرزي استان کرمان با استان يزد را شامل مي شود. اين منطقه قبل از سرشماري 85 جمعيتي بالغ بر 8000 نفر داشته است. سيريز داراي 5 روستا مي باشد که عبارتند از سيريز، فتح آباد، دهنواجه و موروئيه.
وجه تسميه روستاي سيريز را به دو مورد نقل مي کنند: نخست وجود چشمه آب قديمي که در حال حاضر هم موجود و آب مختصري در آن جريان دارد و عبور آن از سي پله يا آب ريز که پس از رسيدن به پله آخر که سيمين پله باشد به آن سي ريز مي گفتند. مورد بعد دامداراني که در ايام قديم در منطقه بسر مي بردند براي نگهداري از احشام خود محلهاي مخصوص که به گويش محلي به ريز معروف بوده، تعداد سي ريز ساخته اند که به مرور زمان تا به امروز سي ريز گفته مي شود.
به روايت سينه به سينه، قدمت سيريز به بيش از ششصد سال قبل مي رسد. در سيريز قلاع زيادي وجود داشته که آثار بجامانده آنها نمايانگر قدمت تاريخي روستاي مذکور است. قلعه هاي (آبشوري) قلعه (سيريز) و قلعه (دهنو) که به سردر دهنو معروف است از قلاع معروف سيريز بوده اند. آرامگاه امام زاده جعفر (ع) که از منسوبين ائمه اطهار مي باشد در سيريز مي باشد. آرامگاه مذکور يکي از اماکن قابل احترام در بين اهالي آن منطقه است که چندين مرتبه توسط افراد خير بازسازي قرار گرفته است.
دشت خاک: دهستان دشت خاک يکي از مناطق قديمي و داراي قدمت تاريخي است که فاصله 105 کيلومتر از مرکز استان و 30 کيلومتر از شهر زرند و 65 کيلومتر از کوهبنان و 60 کيلومتر از شهر راور فاصله دارد. روستاي مذکور از شمال به کوهبنان، از جنوب به زرند، از شرق به راور و از غرب به منطقه يزدان آباد محدود و داراي آب و هواي معتدل، زمستان نسبتاً سرد و تابستان مطبوع مي باشد. روستاهاي اطراف دشت خاک عبارتند از: بابدوري، بشروئيه، بنان، بابهوک، گوراب، هنجروئيه، زهدرو، با چند پاره ده کوچک ديگر.
روستاي دشت خاک با مساحتي قريب 180 کيلومتر مربع با جمعيتي بيش از 5000 نفر در قالب 820 خانوار مي باشد. محصولات کشاورزي روستا که از قديم معروف بوده سيب زميني، ميوه جات، گندم، جو و اخيراً زعفران است. هنوز آثار و بقاياي قلعه ها و بروج و مکانهاي قديمي از جمله قلعه قديمي عمارت شاه چهل تن که مؤيد قدمت تاريخي روستا مي باشد در نقاط مختلف دشت خاک ديده مي شود. از ديگر ويژگي هاي روستاي مذکور که نشانگر ازدياد جمعيت در دورانهاي گذشته به شمار مي رفته، علاوه بر اماکن متعدد قديمي خوش آب و هوا بودن منطقه کوهستاني مذکور است. از ارتفاعات مهم روستا کوههاي چهل دختر و شاردو هستند.
در چند سال اخير توسط برادران ضياءالديني کشت زعفران انجام گرديده که نسبت به نوع زعفران استان خراسان مرغوب تر است. با تمجيداتي که توسط کشاورزان روستا در دست اقدام دارند، صادرات آن نه تنها در سطح کشور، بلکه به خارج هم در حال بررسي مي باشد. مسجد حضرت ابوالفضل العباس (ع) در ابتداي ورودي به دشت خاک که با کمک خيرين روستا و افراد نيکوکار احداث گرديده علاوه بر برگزاري مراسم در ايام محرم، مکاني براي انجام نذورات و افطاري دادن در ماه مبارک رمضان مي باشد.
امام زاده سيد ابراهيم (ع): حدود يک قرن پيش در 5 کيلومتري مقبره اي کوچک در دشت خاک، آب چشمه اي زلال جاري گرديد که بر اثر آمدن سيل ويران گشت. از آن پس اهالي دشت خاک، جهت بازسازي و نيز وسعت بخشيدن به مقبره مذکور که گويا سيدي بزرگوار بوده تلاش مي نمايند. پس از ازدياد جمعيت و نيز جاري شدن چشمه مذکور براي دومين بار در آن محل، عمارتي را احداث مي نمايند. که بنام مسجد طالقاني نامگذاري مي گردد. بناي مسجد در بافت قديم دشت خاک ساخته مي شود. اهالي حين بازسازي مسجد، قبري را مشاهده که بر اساس اظهارات سالمندان آن ناحيه، قبر متعلق به سيدي غريب بوده که در قديم در آن محل دفن گرديده است. اهالي براي سومين بار مسجد را گسترش داده و بنام مسجد امام زاده سيد ابراهيم (ع) نامگذاري مي کنند.
بر اساس اعتقاد اهالي دشت خاک و شجره نامه ايکه در اختيار دارند سيد ابراهيم (ع) از نوادگان امام موسي کاظم (ع) مي باشند که در آن زمان در راستاي ترويج مذهب شيعه در منطقه مذکور فعاليت داشته است. وي سيدي جليل، شريف و از بزرگان سادات کرمان بوده که با بني اعمام خود منطقه دشت خاک سکني داشته و به احتمال قوي وفات وي اواخر قرن چهارم هجري قمري صورت گرفته است.